Hội thảo “Thư viện số dùng chung - Từ mô hình đến giải pháp triển khai” đã diễn ra ngày 8/10 tại Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh nhằm giới thiệu mô hình thư viện số dùng chung, đồng thời ra mắt thư viện số của Trung tâm Thông tin, Thư viện nhà trường, hướng tới phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và tiếp cận tri thức trên môi trường số.
Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, cho rằng chuyển đổi số thư viện không chỉ dừng ở việc số hóa tài liệu hoặc đầu tư phần mềm mà quá trình này còn đòi hỏi các thư viện đổi mới cách tổ chức, quản lý và quản trị nguồn lực thông tin.
PGS.TS Lâm Nhân cho rằng mô hình thư viện dùng chung cần tăng khả năng chia sẻ hạ tầng và kết nối nguồn lực, nhưng mỗi thư viện vẫn phải giữ tính tự chủ và những đặc trưng riêng. Khi các đơn vị cùng tham gia một nền tảng, mỗi thư viện có thể duy trì không gian dữ liệu, nguồn tài nguyên và quyền quản trị phù hợp với hoạt động của mình.
Cách tiếp cận này có thể giúp người dân, sinh viên và người học tiếp cận tri thức thuận lợi hơn khi các thư viện kết nối và chia sẻ nguồn lực trên môi trường số. Người sử dụng cũng có thể giảm sự phụ thuộc vào khoảng cách địa lý và điều kiện tiếp cận của từng thư viện.
Dịp này, Trung tâm Thông tin, Thư viện Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh đã ra mắt thư viện số trên nền tảng ViLIB. Việc triển khai thư viện số tại trung tâm tạo điều kiện để mô hình thư viện dùng chung đi vào hoạt động thực tế trong một cơ sở giáo dục đại học.
Nền tảng ViLIB kết nối các nguồn tài nguyên, hỗ trợ hoạt động quản trị và tạo thêm khả năng tiếp cận tài liệu cho người sử dụng.
Tại lễ ký biên bản hợp tác giữa Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh và Công ty Cổ phần Thư viện số Việt Nam, ông Nguyễn Anh Dũng, Nhà sáng lập, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thư viện số Việt Nam, cho rằng hoạt động thư viện đang đứng trước yêu cầu chuyển từ số hóa tài liệu riêng lẻ sang tổ chức một môi trường tri thức số có khả năng kết nối và chia sẻ.
Theo ông Nguyễn Anh Dũng, vấn đề quan trọng không chỉ nằm ở số lượng tài liệu mỗi thư viện số hóa mà các đơn vị còn phải giải quyết cách tổ chức tài nguyên, quản trị quyền khai thác, kết nối dữ liệu và tạo điều kiện để người sử dụng tiếp cận nguồn tri thức.
Từ cách tiếp cận này, ViLIB xây dựng mô hình thư viện số dùng chung theo nguyên tắc chia sẻ hạ tầng nhưng không đồng nhất các thư viện. Mỗi thư viện, trường học hoặc cơ sở đào tạo vẫn có không gian riêng, người dùng riêng, nguồn tài nguyên nội sinh và quyền quản trị phù hợp. Nền tảng dùng chung tập trung vào hạ tầng công nghệ, công cụ quản trị, khả năng kết nối, chuẩn hóa dữ liệu và những nguồn tài nguyên đủ điều kiện chia sẻ.
Ông Nguyễn Anh Dũng nhấn mạnh, mô hình không nhằm tạo thêm một kho sách điện tử mà hướng tới việc tạo cơ chế để những nguồn lực tri thức đang phân tán có thể kết nối, chia sẻ và khai thác hợp pháp, có kiểm soát. Cách làm này có thể giúp các đơn vị hạn chế đầu tư trùng lặp, sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực hiện có và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức của cộng đồng.
Mô hình có thể mở rộng tới nhiều nhóm đối tượng, gồm thư viện phường, xã; trường tiểu học, THCS, THPT; cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cao đẳng, đại học; nhà xuất bản, đơn vị cung cấp nội dung; tác giả, chủ sở hữu quyền và người sử dụng.
Tại hội thảo, các ý kiến tham luận cho thấy công nghệ chỉ giải quyết một phần yêu cầu của quá trình xây dựng thư viện số dùng chung. Các thư viện còn phải chuẩn hóa dữ liệu, xác định quyền số hóa, quản lý bản quyền và phân định quyền truy cập đối với từng loại tài liệu.
Tiến sĩ Thái Thu Hoài, Khoa Thư viện và Xuất bản, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, phân tích mối quan hệ giữa xuất bản và thư viện trong môi trường số. Theo bà, nhà xuất bản và thư viện không chỉ duy trì quan hệ cung cấp và sử dụng tài liệu mà cần tăng cường hợp tác về nội dung, dữ liệu, bản quyền, nền tảng và người dùng.
ThS. NCS Ngô Nguyễn Cảnh, Thư viện - Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, tập trung phân tích những rào cản pháp lý đối với việc xây dựng thư viện số tại Việt Nam. Tham luận đề cập các vấn đề về sao chép, mô hình mượn kỹ thuật số có kiểm soát, khai thác văn bản và dữ liệu; đồng thời đề xuất hoàn thiện hành lang pháp lý, phát triển cơ chế quản lý tập thể và tăng cường quản trị truy cập.
Những vấn đề này có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng nhân rộng mô hình thư viện số dùng chung. Khi nhiều đơn vị cùng chia sẻ tài nguyên, các thư viện cần xác định rõ quyền khai thác và phạm vi sử dụng từng loại tài liệu. Các đơn vị cũng cần xây dựng cơ chế quản trị dữ liệu và bản quyền để bảo đảm việc chia sẻ diễn ra đúng quy định.
Từ việc ra mắt thư viện số tại Trung tâm Thông tin, Thư viện Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, mô hình thư viện số dùng chung mở ra hướng tiếp cận mới đối với chuyển đổi số thư viện. Công nghệ không chỉ hỗ trợ thư viện đưa tài liệu lên môi trường số mà còn tạo hạ tầng để các nguồn lực tri thức kết nối, phục vụ giáo dục, nghiên cứu và học tập suốt đời.
Cùng với việc giới thiệu mô hình ViLIB, hội thảo tập trung vào các vấn đề về quản trị thư viện số, tài nguyên số, xuất bản và bản quyền, giáo dục, văn hóa đọc và khả năng triển khai tại trường học, thư viện phường, xã và cộng đồng. Đây là những vấn đề cần tiếp tục giải quyết để thư viện số có thể chuyển từ những hệ thống riêng lẻ sang mô hình kết nối và chia sẻ nguồn lực.
