Luật mới đặt yêu cầu đồng bộ từ thể chế đến công nghệ
Đây cũng là cách cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57: Thúc đẩy chuyển đổi số gắn với cải cách thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn và tạo môi trường thuận lợi hơn cho doanh nghiệp, qua đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.
Trao đổi tại Diễn đàn “Ngành Thuế và ngành Hải quan đồng hành cùng doanh nghiệp, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số” ngày 8/10, ông Trần Đức Hùng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan cho rằng, hoàn thiện thể chế là nền tảng quan trọng để thúc đẩy cải cách, hiện đại hóa và chuyển đổi số hải quan.
Luật số 11/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan được Quốc hội thông qua ngày 23/8 được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý phù hợp hơn cho quá trình chuyển đổi phương thức quản lý, đặc biệt trong xây dựng Hải quan số và Hải quan thông minh.
Theo ông Trần Đức Hùng, yêu cầu đặt ra, phải bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật, quy trình nghiệp vụ và hệ thống công nghệ. Ngành Hải quan đang hướng tới đơn giản hóa thủ tục, số hóa hồ sơ, chứng từ, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu và tự động hóa quy trình; đồng thời chuyển mạnh sang quản lý dựa trên mức độ tuân thủ và rủi ro của người khai hải quan.
Một vấn đề được doanh nghiệp phản ánh tại Diễn đàn về sự chưa thống nhất trong phân loại mã HS. Ông Yoshida Susumu, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam (JCCI) cho rằng, doanh nghiệp vẫn gặp khó do cách hiểu và áp dụng một số quy định chưa rõ ràng, trong đó có quy tắc phân loại mã HS. Cùng một mặt hàng nhưng có thể được phân loại mã khác nhau khiến doanh nghiệp phải điều chỉnh mã hoặc phát sinh truy thu thuế.
Trả lời thắc mắc này, ông Trần Đức Hùng cho biết, việc phân loại hàng hóa ngày càng phức tạp khi nhiều sản phẩm có cấu tạo, thành phần hoặc nhiều chức năng khác nhau. Ngành Hải quan đang hướng tới tăng cường phối hợp về phân loại HS/AHTN; nghiên cứu bổ sung những mặt hàng khó phân loại với tiêu chí rõ ràng; rà soát, đề xuất đơn giản hóa biểu thuế; tăng cường đào tạo nghiệp vụ và xây dựng cơ sở dữ liệu về phân loại, biểu thuế. Cơ chế xác định trước mã số cũng được chú trọng để doanh nghiệp chủ động hơn trước khi nhập khẩu.
“Những giải pháp này có ý nghĩa ở cả hai phía. Với Hải quan, cơ sở dữ liệu và tiêu chí phân loại rõ ràng giúp nâng cao tính thống nhất trong thực thi. Với doanh nghiệp, khả năng dự báo chính xác nghĩa vụ trước khi nhập khẩu sẽ góp phần hạn chế rủi ro điều chỉnh mã hàng hóa và phát sinh chi phí ngoài dự kiến”, ông Trần Đức Hùng chia sẻ.
Quản lý dựa trên tuân thủ và rủi ro đang thay thế dần cách kiểm tra dàn trải. Từ ngày 15/6 đến 14/9, hệ thống đã xử lý 5.959.054 tờ khai, trong đó luồng Xanh chiếm 71,54%, luồng Vàng 26,38% và luồng Đỏ 2,08%. So với cùng kỳ năm 2025, tỷ lệ luồng Xanh tăng 4,5%, trong khi luồng Vàng giảm 3% và luồng Đỏ giảm 0,4%.
“Quản lý tuân thủ sẽ gắn với việc thu thập, xử lý thông tin về người khai hải quan, xây dựng tiêu chí đánh giá mức độ tuân thủ, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực tuân thủ; đồng thời áp dụng các biện pháp kiểm tra, giám sát, kiểm tra sau thông quan phù hợp với từng mức độ tuân thủ”, ông Trần Đức Hùng cho biết.
Đến nay đã có 397 doanh nghiệp tham gia Chương trình doanh nghiệp ưu tiên và Chương trình hỗ trợ doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ. Đến ngày 29/9, cả nước có 74 doanh nghiệp được áp dụng chế độ ưu tiên, trong đó có 10 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ cao, bán dẫn. Nhóm doanh nghiệp này chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu nhưng đóng góp khoảng 1/3 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước; riêng 6 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 164,52 tỷ USD.
Chuyển đổi số tiếp tục là công cụ quan trọng. Cục Hải quan đã hoàn thành, trình phê duyệt Kế hoạch cải cách, phát triển và hiện đại hóa ngành Hải quan giai đoạn 2026 - 2030; nghiên cứu xây dựng bản đồ số hải quan và phương án ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân loại mã số hàng hóa giai đoạn 2026 - 2027.
Cùng với đó, Cục Hải quan phối hợp với chuyên gia Hàn Quốc rà soát tổng thể các chức năng, yêu cầu công nghệ và 17 phân hệ phần mềm. Các hệ thống VNACCS/VCIS (hệ thống thông quan hàng hóa tự động của Việt Nam) và hệ thống hỗ trợ tiếp tục vận hành 24/7. “Cơ chế một cửa Quốc gia, Cơ chế một cửa ASEAN tiếp tục được mở rộng. Giai đoạn 3 của dự án mở rộng hệ thống đã hoàn thành cài đặt, kết nối và thử nghiệm 1 thủ tục hành chính với Bộ Nội vụ; các thủ tục của các bộ, ngành khác và trao đổi chứng nhận xuất xứ điện tử mẫu D với các nước ASEAN đang được cài đặt, kiểm thử”, lãnh đạo Cục Hải quan cho biết.
Hiện có 182 thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực hải quan, trong đó 171 thủ tục do cơ quan Hải quan thực hiện, gồm 96 dịch vụ công trực tuyến toàn trình, 49 dịch vụ công trực tuyến một phần và 26 dịch vụ cung cấp thông tin trực tuyến. Tính đến ngày 14/9, số hồ sơ tiếp nhận đạt 93.244.058, trong đó 93.223.371 hồ sơ được thực hiện trực tuyến; riêng hồ sơ hàng hóa thương mại điện tử giá trị thấp đạt 75.876.766 hồ sơ.
Theo kế hoạch cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, ngành Hải quan đã thực hiện đối với 35/39 thủ tục; đồng thời thực hiện thêm 13 thủ tục ngoài kế hoạch, đạt 123,1% kế hoạch. Đối với điều kiện kinh doanh, phương án cắt giảm đã được thực hiện đối với 16/16 điều kiện, đạt 100% kế hoạch. Trong số các phương án đơn giản hóa đã hoàn thành, có 7 thủ tục hành chính được đánh giá lại và chuyển từ phương án đơn giản hóa sang phương án bãi bỏ.
Từ nay đến cuối năm và giai đoạn tiếp theo, trọng tâm của Hải quan sẽ tiếp tục cắt giảm thủ tục, điều kiện kinh doanh; hoàn thiện Hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số; mở rộng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), từng bước nhân rộng mô hình thông quan tập trung và đẩy nhanh xây dựng cửa khẩu thông minh.
Chú trọng tháo gỡ điểm nghẽn trong thực thi chính sách
Tại Diễn đàn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI Đậu Anh Tuấn đánh giá xu hướng cải cách về thuế, hải quan ngày càng rõ nét, theo hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tăng cường số hóa, rút ngắn thời gian giải quyết và đơn giản hóa thủ tục hành chính. Đây là định hướng phù hợp với yêu cầu cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Theo ông Đậu Anh Tuấn, Thuế và Hải quan là hai ngành đi đầu về ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Thông quan điện tử, hóa đơn điện tử cùng các thủ tục kê khai, nộp và hoàn thuế trên môi trường điện tử đã tạo thuận tiện rõ rệt.
“Nếu lượng hóa đầy đủ những lợi ích từ quá trình số hóa, có thể thấy chi phí và thời gian tiết kiệm được cho xã hội là rất lớn. Những công việc trước đây đòi hỏi người dân, doanh nghiệp phải đi lại nhiều lần, thực hiện nhiều khâu trực tiếp thì nay đã có thể giải quyết trên môi trường điện tử. Bản thân tôi khi thực hiện hoàn thuế qua ứng dụng eTax (thuế điện tử) cũng nhận thấy, quy trình ngày càng thuận tiện hơn”, ông Đậu Anh Tuấn nhận định.
Một chuyển biến quan trọng khác, quản lý dựa trên mức độ tuân thủ và rủi ro. Với lĩnh vực hải quan, khi quy mô thương mại quốc tế ngày càng lớn, giảm thời gian kiểm tra và tỷ lệ hàng hóa phải kiểm tra thực tế trên cơ sở đánh giá rủi ro sẽ mang lại lợi ích kinh tế đáng kể.
Tuy nhiên, theo ông Đậu Anh Tuấn, qua phản ánh của cộng đồng doanh nghiệp, các vướng mắc về thuế và hải quan vẫn còn nhiều. Đáng chú ý, khó khăn hiện không còn chủ yếu ở khâu khai báo, kê khai và thủ tục ban đầu mà tập trung nhiều hơn ở hoàn thuế, hướng dẫn thực thi chính sách và sự thống nhất trong cách hiểu, cách áp dụng pháp luật ở cơ sở.
“Điểm nghẽn” cần được tháo gỡ ngay trong thực thi chính sách
Từ góc độ doanh nghiệp và chuyên gia, Luật sư Nguyễn Văn Được, Tổng giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn thuế Trọng Tín đánh giá, quá trình chuyển đổi của ngành Thuế đang diễn ra tích cực, từ cải cách thủ tục, văn hóa ứng xử đến ứng dụng khoa học công nghệ.
Tuy nhiên, một trong những nội dung được Luật sư Nguyễn Văn Được gửi tới cộng đồng doanh nghiệp đó là, khi cơ quan Thuế và ban soạn thảo đã lắng nghe, ghi nhận những vấn đề từ thực tiễn thì doanh nghiệp và các chuyên gia cũng cần nâng cao trách nhiệm trong việc phản ánh.
Thay vì chỉ nêu ý kiến, doanh nghiệp cần xác định rõ góc nhìn, vấn đề nằm ở đâu và cần xử lý như thế nào. Các cuộc đối thoại, cùng với vai trò của các hiệp hội, cần được sử dụng để tập hợp và phản ánh kiến nghị một cách tốt nhất. Bên cạnh đó, các phản ánh cũng cần trung thực và cụ thể, chi tiết để cơ quan quản lý nắm bắt được cụ thể vấn đề.
Từ phía cơ quan Thuế, ông Mai Sơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế cho rằng, thời gian qua, việc tuyên truyền, hướng dẫn doanh nghiệp và người dân đã được ngành Thuế rất chú trọng. Tuy nhiên cách truyền tải chính sách cũng phải thay đổi theo hướng ngắn gọn, dễ hiểu, dễ tiếp cận. “Không thể áp dụng một cách tiếp cận giống nhau cho tất cả người nộp thuế”, ông Mai Sơn cho biết.
Công nghệ như eTax Mobile được sử dụng để tăng khả năng tương tác, song ông Mai Sơn cho rằng, không thể chỉ dựa vào chatbot AI (phần mềm trò chuyện tự động được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo). Theo đó, chính sách sẽ được cụ thể hóa theo hướng “cầm tay chỉ việc”, nhất là với những nhóm khó tiếp cận thông tin.
"Trong công cuộc hiện đại hóa ngành Thuế, cải cách thủ tục hành chính (TTHC) luôn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt để người dân và doanh nghiệp cảm nhận rõ sự giảm bớt về thời gian, chi phí và công sức thực hiện", Phó Cục trưởng Cục Thuế Mai Sơn cho biết.
Để hiện thực hóa quan điểm thành hành động, theo ông Mai Sơn, ngành Thuế đã tập trung rà soát toàn diện hệ thống quy định, thành phần hồ sơ và trình tự giải quyết. Trọng tâm cải cách là cắt giảm tối đa các giấy tờ không cần thiết, tăng cường khai thác dữ liệu dùng chung từ Cơ sở dữ liệu (CSDL) quốc gia về dân cư, hệ thống định danh VNeID và Cổng Dịch vụ công quốc gia. Nguyên tắc cốt lõi được áp dụng triệt để: Tuyệt đối không yêu cầu người dân, doanh nghiệp cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã cập nhật trên hệ thống.
Thời gian tới, ngành Thuế sẽ tiếp tục rà soát, loại bỏ các yêu cầu không cần thiết; đẩy mạnh tự động hóa quy trình quản lý; chủ động cung cấp thông tin, hỗ trợ người nộp thuế, đồng thời tiếp nhận và xử lý kịp thời các khó khăn phát sinh. Việc tiếp tục hoàn thiện chính sách dựa trên thực tiễn và góp ý của người dân, doanh nghiệp sẽ góp phần xây dựng môi trường kinh doanh tại Việt Nam ngày càng hấp dẫn, cạnh tranh và thuận lợi hơn.
Những kết quả và vấn đề đặt ra cho thấy cải cách thuế, hải quan đang chuyển từ đơn giản hóa từng thủ tục sang đổi mới phương thức quản lý, lấy số hóa, dữ liệu, quản lý rủi ro và đối thoại làm những công cụ quan trọng.
Nhiều ý kiến cho rằng, khi thể chế được hoàn thiện, quy trình được tái thiết kế và công nghệ được triển khai đồng bộ, doanh nghiệp, người dân có thể giảm được nhiều chi phí, nâng cao khả năng dự báo, còn phía cơ quan quản lý sẽ sử dụng được hiệu quả nguồn lực hơn.
Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương cho rằng, chính sách thuế không chỉ nhằm bảo đảm nguồn thu mà ngày càng được sử dụng như một công cụ để hỗ trợ sản xuất, kinh doanh, thúc đẩy đầu tư, đổi mới sáng tạo và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Đối với lĩnh vực Hải quan, quá trình cải cách, hiện đại hóa được triển khai liên tục với mục tiêu tạo thuận lợi thương mại và nâng cao hiệu quả quản lý thông qua cải cách đơn giản hóa quy trình, thủ tục, ứng dụng công nghệ, là ngành sớm nhất triển khai quản lý rủi ro. Hải quan ngày nay không chỉ thực hiện chức năng quản lý Nhà nước đối với lượng hàng hóa xuất nhập khẩu sẽ sớm chạm mốc 1.000 tỷ USD, mà còn tác động trực tiếp đến thời gian, chi phí và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp.
