Những nét ký họa giữ lại ký ức đô thị

Từ một nét vẽ đến ký ức của thành phố

Một góc của Trường Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh hiện ra trên những tờ giấy vẽ. Người chọn bút sắt, người dùng màu nước, có người lặng lẽ quan sát công trình khá lâu trước khi đặt những nét đầu tiên. Giữa không gian quen thuộc của thành phố, những người tham gia buổi ký họa không chỉ nhìn một tòa nhà, mà cố gắng ghi lại hình khối, đường nét, ánh sáng và cả cảm nhận riêng của mình về công trình.

 Địa điểm được lựa chọn lần này là công trình Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh, một trong những công trình gắn với tên tuổi kiến trúc sư Ngô Viết Thụ (năm 2026 là tròn 100 năm ngày sinh của ông, 17/9/1926 - 17/9/2026). Theo ông Vũ Đức Chiến, kiến trúc sư và là người sáng lập Nhóm Ký họa đô thị Việt Nam (Urban Sketchers Vietnam), nhóm đã lên kế hoạch ký họa các công trình của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ để hưởng ứng dấu mốc này.

Đang chăm chú với bản vẽ, ông Chiến chia sẻ về hành trình đã kéo dài nhiều năm của nhóm. Với ông, mỗi buổi đi vẽ không đơn thuần là một lần thực hành hội họa mà còn là dịp để mọi người cùng tìm hiểu lịch sử đô thị, kiến trúc, vật liệu, người thiết kế và những câu chuyện phía sau một công trình.

Khoảng năm 2010, ông Chiến biết đến cộng đồng Urban Sketchers trên thế giới, xuất phát từ ý tưởng của một nhà báo ở Seattle, Mỹ. Điều ông quan tâm là cách một nhóm người có thể cùng ra công viên, đến các công trình kiến trúc hoặc những không gian đô thị vào cuối tuần để vẽ, trò chuyện và kết nối với nhau thông qua ngôn ngữ ký họa.

Là một kiến trúc sư, ông Chiến nhận thấy đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với nghề nghiệp của mình. Việc trực tiếp đứng trước một công trình, quan sát rồi ghi lại bằng tay giúp người vẽ chú ý đến những đặc điểm về kiến trúc, lịch sử và văn hóa của công trình.

Nhóm Ký họa đô thị Việt Nam trở thành nơi tập hợp những người yêu ký họa và nghệ thuật, từ sinh viên đến những người làm nghề khác. Các thành viên gặp nhau, đi vẽ, trao đổi và tổ chức những hoạt động kết nối ở nhiều địa phương, đồng thời giao lưu với những người cùng sở thích ở nước ngoài. Khi các bạn ở nước ngoài đến Việt Nam và muốn đi ký họa, họ cũng có thể liên hệ với nhóm để cùng tham gia những buổi vẽ.

Điều ông Chiến nhấn mạnh là ký họa đô thị không chỉ hướng tới những công trình đẹp. Đó có thể là một ngôi nhà cũ, một công trình có giá trị lịch sử hoặc một kiến trúc đang đứng trước nguy cơ bị tháo dỡ. Trong quá trình hoạt động, nhóm đã ghi lại không ít công trình mà sau đó không còn tồn tại.

Có trường hợp, khi nghe tin một công trình chuẩn bị được tháo dỡ hoặc phá bỏ, các thành viên đã tổ chức buổi vẽ để ghi lại hình ảnh. Những bản vẽ sau đó được chia sẻ, giúp công chúng có thêm một cách nhìn về công trình và câu chuyện của nó. Theo ông Chiến, có trường hợp công trình sau đó được giữ lại và dự kiến trở thành một bảo tàng ở Đồng Nai.

Với ông Chiến, giá trị của ký họa trước hết nằm ở việc ghi chép, lưu giữ hình ảnh và tạo ra một nguồn ký ức trực quan về đô thị. Khi một công trình thay đổi hoặc biến mất, những bản vẽ vẫn có thể giúp người khác hình dung về hình dáng, không gian và cảm xúc của người từng đứng trước công trình ấy.

Những năm đầu, việc một nhóm người ngồi ngoài đường, trước một ngôi nhà để vẽ không phải lúc nào cũng nhận được sự đồng cảm. Ông Chiến nhớ có lần nhóm đi vẽ ở Quận 6 và bị chủ nhà yêu cầu rời đi vì không hiểu những người đang ngồi trước nhà mình để làm gì.

Theo thời gian, hình ảnh những người ngồi bên vỉa hè, trước công trình với giấy, bút và màu vẽ trở nên quen thuộc hơn. Khi hiểu rằng họ vẽ để học hỏi, giao lưu và lưu giữ hình ảnh ngôi nhà, nhiều chủ nhà và người dân bắt đầu có thiện cảm. Với ông Chiến, đó cũng là một phần trong hành trình của nhóm: từ một hoạt động còn xa lạ trở thành một hình thức kết nối với cộng đồng.

Không chỉ những người lớn tuổi hay những người làm trong ngành kiến trúc, ngày càng nhiều người trẻ tham gia. Ông Chiến cho rằng đây là một tín hiệu đáng mừng trong thời đại số, khi việc vẽ và ghi chép bằng tay vẫn có thể tạo ra không gian để mọi người gặp nhau, trò chuyện và chia sẻ những vấn đề trong nghề nghiệp cũng như đời sống.

Người trẻ nhìn thành phố qua nét bút

Ngô Triệu Vy, sinh viên sắp bước sang năm thứ tư Trường Đại học Kiến trúc TP Hồ Chí Minh, đến với Nhóm Ký họa đô thị Việt Nam chưa lâu nhưng đã có gần hai năm duy trì việc ký họa.

Triệu Vy tìm đến nhóm sau khi muốn tạo cho mình thói quen đi ký họa mỗi tuần. Là sinh viên kiến trúc, cô không chỉ xem ký họa là một thú vui mà còn coi đây là phương pháp để quan sát công trình và nâng cao khả năng dựng hình.

Những công trình nổi tiếng của TP Hồ Chí Minh như chợ Bến Thành, Dinh Độc Lập, Nhà thờ Đức Bà hay Bưu điện Thành phố đã nhiều lần xuất hiện trong các bản vẽ của Vy. Cô cũng tìm đến Đà Lạt, Huế và nhiều địa phương khác để thực hành.

Khi đứng trước một công trình, Vy thường chọn góc nhìn có điểm tụ và hơi lệch sang góc 3/4. Theo cô, góc nhìn này tạo cảm giác hút mắt hơn. Ký họa ngoài trời cũng đòi hỏi người vẽ phải nhanh tay hơn bởi màu nước khô nhanh, trong khi xung quanh luôn có người qua lại quan sát. Những ánh mắt tò mò đôi khi cũng trở thành một phần của trải nghiệm.

Thời gian đầu, trước mỗi buổi đi vẽ, Vy thường tìm hiểu công trình và phác thảo trước. Sau khi đã có nhiều trải nghiệm hơn, cô chuyển sang cách làm thoải mái hơn: đến tận nơi, chụp một vài góc, quan sát rồi chọn vị trí phù hợp.

Trong số những công trình từng ký họa, Dinh Độc Lập để lại cho Vy ấn tượng đặc biệt. Không chỉ bởi những đặc điểm kiến trúc mà cô yêu thích, công trình còn tạo ra những vẻ đẹp khác nhau tùy thời điểm ánh sáng. Vy cho biết nhiều công trình phải vẽ hai, ba lần mới tìm được cách thể hiện ưng ý, nhưng với Dinh Độc Lập, mỗi lần vẽ lại cho cô một cảm giác khá tốt.

Trong khi đó, anh Phan Đình Trung, một kiến trúc sư, hiện là người đồng sáng lập Công ty TNHH Kiến trúc Nội thất Xây dựng F5 Archi và là thành viên Nhóm Ký họa đô thị Việt Nam, lại có một hành trình dài hơn với nhóm. Anh biết đến nhóm khoảng năm 2016 và cho biết đã tham gia các buổi đi vẽ được gần 10 năm.

Với Trung, hội họa là sở thích từ nhỏ, sau này trở thành một phần hỗ trợ cho quá trình học và làm nghề kiến trúc. Trong quá trình đi vẽ, anh nhận ra có nhiều người cùng sở thích nên có thêm một sân chơi để cùng nhau thực hành và trao đổi.

Trung không nhớ mình đã vẽ bao nhiêu công trình ở TP Hồ Chí Minh. Những công trình có giá trị về kiến trúc, lịch sử, những công trình gắn với các kiến trúc sư nổi tiếng hay những công trình hiện đại mang dấu ấn thành phố đều có thể trở thành đối tượng ký họa.

Đứng trước công trình Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh, Trung đặc biệt chú ý đến kiến trúc sư Ngô Viết Thụ. Với anh, những công trình kiến trúc hiện đại của thế kỷ trước có sức hấp dẫn riêng ở cách xử lý mặt tiền, mặt dựng, vật liệu, thông gió và chiếu sáng.

Có những công trình đã tồn tại hàng chục năm nhưng khi nhìn lại vẫn tạo cảm giác có “linh hồn”, không chỉ đẹp về hình khối mà còn cho thấy sự tính toán về khí hậu, công năng và giá trị thẩm mỹ. Một bức ký họa của Trung thường mất khoảng một đến hai giờ để hoàn thành. Nhưng điều anh nhận được sau mỗi lần vẽ không chỉ nằm ở bức tranh.

“Đầu tiên là ngưỡng mộ” - Trung nói trước khi phân tích về tài hoa của những thế hệ kiến trúc sư đi trước. Với anh, việc đứng trực tiếp trước công trình cho phép người vẽ nhìn thấy hình khối, màu sắc, vật liệu, bóng đổ và cảnh quan xung quanh bằng chính mắt mình, sau đó ghi lại bằng nét bút.

Đó cũng là điểm khác biệt mà Trung nhìn thấy giữa việc tìm kiếm thông tin về một công trình trên Internet và trực tiếp ký họa công trình ấy. Công nghệ mở ra nhiều dữ liệu để người trẻ tìm hiểu kiến trúc, nhưng ký họa tạo ra một phương thức tiếp cận khác: quan sát trực tiếp, ghi chép trực tiếp và hình thành thói quen tư duy từ những gì đang hiện hữu trước mắt.

Với những người tham gia Nhóm Ký họa đô thị Việt Nam, mỗi buổi ký họa vừa là một lần thực hành nghề nghiệp, vừa là dịp quan sát trực tiếp những công trình đã trở thành một phần của thành phố. Những bản vẽ sau đó có thể được lưu giữ, triển lãm hoặc chia sẻ trên mạng xã hội, qua đó đưa câu chuyện về kiến trúc và lịch sử đô thị đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là người trẻ.