Xung đột tại Iran trở thành phép thử với BRICS

Theo trang Al Jazeera, đây là lần thứ hai liên tiếp một hội nghị BRICS tổ chức tại Ấn Độ thất bại trong việc đưa ra tiếng nói thống nhất liên quan đến cuộc xung đột giữa Iran với Mỹ và Israel - dấu hiệu cho thấy những chia rẽ chiến lược ngày càng rõ bên trong khối các nền kinh tế mới nổi này.

Hội nghị khai mạc ngày 14/5 tại trung tâm Bharat Mandapam ở New Delhi dưới sự chủ trì của Ngoại trưởng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar. Đây cũng là hoạt động cấp bộ trưởng lớn đầu tiên trong nhiệm kỳ Chủ tịch BRICS 2026 của Ấn Độ.

BRICS hiện gồm 10 nền kinh tế mới nổi, phối hợp về kinh tế và an ninh, đồng thời thúc đẩy vai trò lớn hơn cho các nước đang phát triển trong các thể chế quốc tế, vốn lâu nay bị phương Tây chi phối. Hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo BRICS dự kiến diễn ra tại Ấn Độ vào tháng 9 tới.

Tuy nhiên, cuộc họp lần này diễn ra trong bối cảnh đặc biệt nhạy cảm, khi chiến sự giữa Mỹ - Israel và Iran đã bước sang ngày thứ 77, kéo theo nguy cơ bất ổn lan rộng trên toàn Trung Đông.

Cuộc xung đột hiện nay bắt đầu từ ngày 28/2, khi Mỹ và Israel tiến hành các đợt không kích nhằm vào các cơ sở quân sự, hạt nhân và hạ tầng của Iran. Đáp trả, Tehran phong tỏa eo biển Hormuz đối với hoạt động vận tải thương mại, khiến giá năng lượng toàn cầu leo thang và làm gián đoạn chuỗi cung ứng hàng hải quốc tế.

Trong khi đó, các nỗ lực ngoại giao – bao gồm cuộc hòa đàm do Pakistan làm trung gian tại Islamabad tháng trước – đều rơi vào bế tắc. Mỹ cũng áp đặt lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran từ ngày 13/4, động thái đẩy căng thẳng khu vực lên cao.

Hội nghị BRICS lần này còn diễn ra đồng thời với chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng thống Mỹ Donald Trump tới Trung Quốc -chuyến công du đầu tiên của một tổng thống Mỹ tới Bắc Kinh trong gần một thập kỷ. Do Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị ở lại Bắc Kinh để tham gia các hoạt động ngoại giao cấp cao, Trung Quốc được đại diện tại hội nghị bởi Đại sứ tại Ấn Độ Từ Phi Hồng.

Ngoài Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, hội nghị còn có sự tham dự của Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov, Ngoại trưởng Brazil Mauro Vieira, Ngoại trưởng Nam Phi Ronald Lamola cùng ngoại trưởng Indonesia, Ai Cập và Ethiopia.

Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi cũng gặp các ngoại trưởng bên lề hội nghị trước khi lên đường tới Abu Dhabi.

Trong khi đó, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) chỉ cử Quốc vụ khanh phụ trách đối ngoại Khalifa bin Shaheen Al Marar tham dự thay cho ngoại trưởng.

Đối đầu Iran - UAE phơi bày rạn nứt trong BRICS

Những bất đồng âm ỉ trong nội bộ BRICS nhanh chóng bộc lộ công khai khi Iran và UAE - hai thành viên mới của khối - trực tiếp công kích lẫn nhau ngay tại hội nghị.

Trong phát biểu chính thức ban đầu, Ngoại trưởng Iran Araghchi tránh nhắc trực tiếp tới UAE. Tuy nhiên sau đó, theo truyền thông nhà nước Iran, ông cho biết điều này không xuất phát từ sự kiềm chế mà nhằm “giữ gìn sự đoàn kết” trong BRICS.

Ông Araghchi kêu gọi BRICS lên án rõ ràng điều mà Tehran gọi là các “vi phạm luật pháp quốc tế” của Mỹ và Israel, đồng thời thúc giục khối có “hành động cụ thể nhằm chấm dứt xu hướng hiếu chiến và tình trạng miễn trừ trách nhiệm đối với những bên vi phạm Hiến chương Liên hợp quốc”.

“Chúng tôi tin rằng BRICS có thể và phải trở thành một trong những trụ cột chủ chốt trong việc định hình một trật tự thế giới công bằng, cân bằng và nhân văn hơn - nơi sức mạnh không thể mặc nhiên đồng nghĩa với lẽ phải”, ông nói.

Tuy nhiên, đại diện UAE Al Marar lại sử dụng bài phát biểu của mình để chỉ trích Iran, đồng thời kêu gọi lên án các hành động quân sự của Tehran, theo các nguồn tin truyền thông.

Màn đối đầu này đã phơi bày đường đứt gãy sâu sắc nhất bên trong BRICS mở rộng - nơi Iran và UAE hiện cùng là thành viên đầy đủ dù đang đứng ở hai phía đối nghịch của một cuộc xung đột thực tế.

Sau khi các nước hoàn tất phát biểu, ông Araghchi tiếp tục xin phát biểu lần nữa.

“UAE đã trực tiếp tham gia vào cuộc tấn công chống lại đất nước tôi. Khi các cuộc tấn công bắt đầu, họ thậm chí còn không đưa ra tuyên bố lên án”, ông nói trước hội nghị, theo truyền thông Iran.

Ngoại trưởng Iran cáo buộc UAE cho phép Mỹ sử dụng lãnh thổ nước này để tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran, đồng thời cho rằng máy bay UAE đã trực tiếp tham gia không kích.

“Hôm qua xuất hiện thông tin cho thấy tiêm kích UAE tham gia các cuộc tấn công nhằm vào chúng tôi và thậm chí trực tiếp hành động chống lại chúng tôi. Vì vậy UAE là một đối tác tích cực trong cuộc chiến này”, hãng thông tấn IRNA dẫn lời ông Araghchi.

Ông cũng chỉ trích Abu Dhabi không lên án vụ tấn công nhằm vào một trường học ở thành phố Minab trong ngày đầu tiên của xung đột - vụ việc mà Iran cho biết khiến khoảng 170 học sinh thiệt mạng.

Theo lập luận của Tehran, Iran không tấn công trực tiếp UAE mà chỉ nhắm vào các căn cứ quân sự Mỹ đặt trên lãnh thổ nước này.

UAE bác bỏ hoàn toàn cáo buộc trên. Abu Dhabi khẳng định các đợt tấn công của Iran đã nhằm vào hạ tầng năng lượng và cơ sở dân sự bên trong UAE, đồng thời cho biết nước này đã đánh chặn hơn 2.800 tên lửa và UAV Iran kể từ ngày 28/2.

Về phần mình, ông Al Marar tái khẳng định yêu cầu BRICS lên án các cuộc tấn công của Iran nhằm vào hạ tầng năng lượng và các cơ sở trọng yếu trong khu vực.

Trong vai trò chủ trì hội nghị, Ngoại trưởng Ấn Độ Jaishankar cố gắng duy trì thế cân bằng mong manh giữa các bên. Ông kêu gọi bảo đảm “dòng chảy hàng hải an toàn và thông suốt qua các tuyến đường thủy quốc tế, bao gồm eo biển Hormuz và Biển Đỏ”, đồng thời nhấn mạnh rằng các biện pháp trừng phạt đơn phương “không thể thay thế đối thoại, cũng như sức ép không thể thay thế ngoại giao”.

Ông cũng nhắc các thành viên rằng “để BRICS vận hành hiệu quả, các thành viên gia nhập sau cần hiểu rõ và tuân thủ đồng thuận chung của khối về các vấn đề quan trọng”.

Bên lề hội nghị, ông Jaishankar đã có cuộc gặp song phương với ông Araghchi và sau đó cho biết hai bên đã trao đổi “chi tiết” về tình hình khu vực cũng như quan hệ song phương.

BRICS tiếp tục bế tắc

Đây không phải lần đầu tiên BRICS dưới nhiệm kỳ chủ tịch của Ấn Độ rơi vào thế bế tắc liên quan đến cuộc chiến Iran.

Ngày 24/4, New Delhi từng tổ chức cuộc họp giữa các thứ trưởng ngoại giao và đặc phái viên BRICS về Trung Đông. Cuộc họp đó cũng kết thúc mà không có tuyên bố chung, thay vào đó chỉ là bản tóm tắt của nước chủ trì.

Khi đó, Iran muốn văn kiện thừa nhận Mỹ và Israel là bên khởi phát xung đột, trong khi UAE yêu cầu bổ sung nội dung lên án các cuộc tấn công của Iran nhằm vào các quốc gia vùng Vịnh.

Kể từ ngày 28/2, BRICS chưa từng đưa ra bất kỳ tuyên bố chung nào về cuộc chiến này, dưới sự điều phối của Ấn Độ.

Văn kiện tổng kết cuộc họp tuần này tiếp tục phản ánh rõ thế bế tắc đó.

Liên quan xung đột Trung Đông, tài liệu chỉ nêu rằng “một số thành viên tồn tại quan điểm khác biệt”, đồng thời liệt kê các nguyên tắc chung như thúc đẩy đối thoại và ngoại giao, tôn trọng chủ quyền, bảo đảm tự do hàng hải và bảo vệ dân thường – nhưng không nêu đích danh bất kỳ bên nào hay quy trách nhiệm cụ thể.

Yêu cầu của Iran về việc BRICS lên án “hành động gây hấn” của Mỹ và Israel không được đáp ứng. Đề xuất của UAE yêu cầu lên án các cuộc tấn công của Iran cũng chịu chung số phận.

Phát biểu tại cuộc họp báo ở Đại sứ quán Iran tại New Delhi ngày 15/5, ông Araghchi dường như quy trách nhiệm cho UAE - quốc gia mà ông mô tả là có “mối quan hệ đặc biệt với Israel” - khiến hội nghị không thể đạt được tuyên bố đồng thuận.

“Lý do duy nhất khiến tuyên bố cuối cùng bị chặn lại là vì sự ủng hộ của họ dành cho Israel và Mỹ trong cuộc tấn công nhằm vào Iran. Điều này thực sự rất đáng tiếc”, ông nói.

Nhà ngoại giao Iran tiếp tục cho rằng quốc gia nói trên không thể được Mỹ và Israel bảo vệ, đồng thời các căn cứ quân sự Mỹ vốn được xem là nguồn đảm bảo an ninh nay lại trở thành nguyên nhân gây bất ổn.

“Điều đó đã được chứng minh trong cuộc chiến này”, ông Araghchi nói.

Dù vậy, văn kiện cuối cùng vẫn lên án “việc áp đặt các biện pháp cưỡng ép đơn phương trái với luật pháp quốc tế” - cụm từ được cho là ám chỉ các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran, dù Washington không bị nêu tên trực tiếp.

Ở các nội dung khác, hội nghị đạt tiến triển tích cực hơn khi các nước thành viên thống nhất hơn 60 vấn đề - bao gồm hợp tác năng lượng, thương mại, hạ tầng số, ứng phó biến đổi khí hậu và cải cách các thể chế đa phương.

Một BRICS mở rộng nhưng khó đồng thuận

Theo ông Jauhar Saleem, cựu nhà ngoại giao Pakistan, kết quả trên không gây bất ngờ.

“BRICS là một nhóm quy tụ nhiều quốc gia quan trọng, nhưng vẫn là một tổ chức rất phân tán với các lợi ích, góc nhìn và chương trình nghị sự đối ngoại khác biệt”, ông nói với Al Jazeera.

Riêng với cuộc xung đột tại Iran, ông cho rằng khả năng đạt được đồng thuận ngay từ đầu gần như không thực tế.

“Không tồn tại khả năng hình thành một cách tiếp cận chung ngay từ đầu, và các cuộc đàm phán về tuyên bố chung cuối cùng đúng như dự đoán đã rơi vào bế tắc”, ông nhận định.

Theo ông Saleem, diễn biến này phản ánh sự chuyển dịch sâu rộng hơn trong cấu trúc ngoại giao toàn cầu.

“Chính trị khối sẽ ngày càng mất dần ý nghĩa trong thời đại mà ngay cả những liên minh gắn kết nhất cũng bắt đầu xuất hiện rạn nứt”, ông nói và cho hay bối cảnh đó lại tạo điều kiện cho những quốc gia theo đuổi chính sách cân bằng như Pakistan.

Islamabad thời gian qua đã tìm cách đóng vai trò trung gian giữa Washington và Tehran, tổ chức đối thoại trong tháng trước đồng thời duy trì liên lạc với cả hai bên.

Theo ông Saleem, cách tiếp cận cân bằng của Pakistan, tập trung vào quan hệ song phương, phù hợp hơn với thời kỳ mà việc đi trên lằn ranh ngoại giao mong manh đã trở thành trạng thái bình thường thay vì ngoại lệ.

“Hoạt động ngoại giao đáng chú ý của Pakistan phản ánh mức độ tin cậy mà nước này tạo dựng được thông qua việc theo đuổi các lập trường mang tính nguyên tắc trong các vấn đề quốc tế, thay vì bị chi phối bởi lợi ích ngắn hạn”, ông Saleem nhận định.