Thay đổi bất ngờ
Ảnh chụp màn hình bài đăng của Tổng thống Trump trên Truth Social ngày 23/7.
Theo truyền thông Mỹ, chiều 22/7, các quan chức Mỹ và Saudi Arabia đã tập trung tại trụ sở Bộ Năng lượng Mỹ ở trung tâm thủ đô Washington, D.C để chứng kiến lễ ký kết thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự mà hai bên đã theo đuổi suốt hơn hai thập kỷ.
Hai bộ quốc kỳ Mỹ và Saudi Arabia được đặt trên sân khấu cũng như trên bàn nơi Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright ngồi. Trên màn hình lớn, người đồng cấp Saudi Arabia tham gia trực tuyến từ Riyadh. Sau nhiều tháng trì hoãn, thỏa thuận cuối cùng cũng được ký kết.
Saudi Arabia đã đạt được phần lớn các mục tiêu mà nước này mong muốn trong thỏa thuận.
Tuy nhiên, gần như ngay sau khi được công bố, thỏa thuận dường như đã đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Sáng 23/7, Tổng thống Donald Trump viết trên mạng xã hội rằng thỏa thuận sẽ phải đáp ứng thêm điều kiện mới: Saudi Arabia phải tham gia Hiệp định Abraham. Đây là sáng kiến được khởi động từ nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, qua đó thúc đẩy một số quốc gia Arab bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Israel. Ông Trump cũng bác bỏ thông tin cho rằng thỏa thuận cho phép Saudi Arabia làm giàu urani.
Theo một nguồn tin am hiểu vấn đề, Tổng thống Trump đã tỏ ra tức giận ngay từ khi thỏa thuận được công bố vì Bộ trưởng Wright không thông báo trước với ông về việc sẽ công bố thỏa thuận này.
Các nguồn tin tiết lộ rằng Tổng thống Trump ngày càng không hài lòng sau khi hàng loạt chuyên gia và các cơ quan truyền thông bảo thủ chỉ trích thỏa thuận.
Điều kiện mới của ông Trump khiến ngay cả nhóm đàm phán hạt nhân của chính quyền Mỹ cũng bất ngờ vì họ không hề được thông báo trước về việc gắn thỏa thuận với Hiệp định Abraham.
Khi mọi người đều bối rối, các quan chức Nhà Trắng đã đổ lỗi cho Bộ Năng lượng. Nhà Trắng đã đề nghị Bộ Năng lượng không công bố thỏa thuận trong ngày 22/7. Tuy nhiên, Bộ trưởng Wright vẫn tiến hành công bố.
Theo quan điểm của một số trợ lý của ông Trump, thỏa thuận vẫn chưa được hoàn tất vì các văn bản cần gửi lên Quốc hội vẫn chưa được chuyển đi. Tổng thống Trump cùng nhiều quan chức cấp cao trong chính quyền đã rất tức giận trước quyết định công bố thỏa thuận.
Người phát ngôn Nhà Trắng Taylor Rogers tuyên bố: “Đội ngũ trong Bộ Năng lượng của Tổng thống Trump hoàn toàn thống nhất và luôn như vậy: thỏa thuận hạt nhân dân sự giữa Mỹ và Saudi Arabia chỉ được thực hiện nếu Saudi Arabia tham gia Hiệp định Abraham thành công, qua đó góp phần mang lại hòa bình thực sự cho Trung Đông”.
Trong khi đó, Bộ Năng lượng khẳng định luôn phối hợp chặt chẽ với Nhà Trắng. Thư ký báo chí Ben Dietderich tuyên bố cho rằng thỏa thuận và Hiệp định Abraham đều hướng tới mục tiêu chung là mang lại hòa bình lâu dài thông qua hợp tác thương mại thay vì xung đột.
Sự tức giận của Nhà Trắng càng gia tăng khi cuộc họp báo ngày 23/7 toàn các câu hỏi liên quan đến thỏa thuận trên. Khi được hỏi vì sao điều kiện mới không được công bố từ hôm trước, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt nhấn mạnh rằng ông Trump mới là người đưa ra quyết định cuối cùng.
Bài đăng trên mạng xã hội Truth Social của ông Trump sáng 23/7 cũng khiến phía Saudi Arabia bất ngờ. Đối với nước này, thỏa thuận hạt nhân mà không yêu cầu bình thường hóa quan hệ với Israel được xem là một thắng lợi ngoại giao lớn. Theo các điều khoản của thỏa thuận này, Saudi Arabia sẽ được phép làm giàu urani trên lãnh thổ của mình sau khi đáp ứng một số điều kiện nhất định, đồng thời hạn chế quyền thanh sát của cơ quan giám sát hạt nhân thuộc Liên hợp quốc đối với các địa điểm bị nghi là cơ sở hạt nhân bí mật.
Thoả thuận bị trì hoãn
Thái tử kiêm Thủ tướng Saudi Arabia Mohammed bin Salman (phải) trong cuộc gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Washington, D.C., năm 2025. Ảnh: SPA/TTXVN
Diễn biến mới trên là bước ngoặt bất ngờ trong nỗ lực ngoại giao kéo dài nhiều năm.
Gần hai thập kỷ sau khi Mỹ và Saudi Arabia lần đầu tuyên bố ý định hợp tác trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân, hai nước đã đạt được thỏa thuận sơ bộ vào tháng 10/2025 khi Bộ trưởng Wright và người đồng cấp Saudi Arabia ra tuyên bố chung.
Ngay sau đó, chính quyền Tổng thống Trump đã gửi báo cáo miễn trừ lên Quốc hội do thỏa thuận không yêu cầu Saudi Arabia ký Nghị định thư bổ sung tiêu chuẩn với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Tuy nhiên, sau khi báo cáo miễn trừ đầu tiên được gửi tới Quốc hội, thỏa thuận đã bị đình lại trong nhiều tháng vì chưa được ông Trump chấp thuận. Các nguồn tin cho rằng tình trạng trì hoãn này xuất phát từ những lo ngại liên quan đến cuộc xung đột với Iran cũng như khả năng Quốc hội phản đối thỏa thuận.
Các quan chức Bộ Năng lượng tin rằng họ đã được ông Trump đồng ý vào cuối tuần trước, vì vậy bộ này bắt đầu triển khai kế hoạch truyền thông đã chuẩn bị từ lâu.
Tuy nhiên, ông Trump có thể đã đồng ý với thỏa thuận sơ bộ nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc bật đèn xanh để hoàn tất hoặc công bố thỏa thuận.
Phản ứng ban đầu của giới chuyên gia đối với các điều khoản được tiết lộ nhìn chung là tiêu cực. Các chuyên gia về không phổ biến vũ khí hạt nhân bày tỏ lo ngại về điều khoản cho phép làm giàu urani cũng như việc thỏa thuận không yêu cầu áp dụng các biện pháp giám sát tăng cường theo Nghị định thư bổ sung.
Trong khi đó, những người ủng hộ nhấn mạnh lợi ích thương mại và tính toán chiến lược của thỏa thuận. Theo họ, Saudi Arabia muốn phát triển chương trình hạt nhân theo các điều kiện riêng và Mỹ nên hợp tác để duy trì ảnh hưởng đối với các tiêu chuẩn an toàn và không phổ biến vũ khí hạt nhân của nước này, thay vì để Trung Quốc hoặc Nga lấp khoảng trống.
Ban đầu, các chỉ trích không làm chính quyền thay đổi lập trường. Chính quyền Mỹ khẳng định thỏa thuận cùng các biện pháp bảo đảm song phương đáp ứng các tiêu chuẩn cao nhất về an toàn hạt nhân và không phổ biến vũ khí hạt nhân. Bộ Năng lượng vẫn tiến hành lễ ký kết chính thức vào ngày 22/7.
Truyền thông bảo thủ góp phần thay đổi quyết định
Các bài bình luận trên truyền thông bảo thủ đã có ảnh hưởng đáng kể đến quyết định của Tổng thống Trump và khiến ông ngăn chặn thỏa thuận dưới hình thức hiện tại.
Ban biên tập Wall Street Journal viết trong bài xã luận ngày 23/7: “Nguồn gốc của thỏa thuận này bắt đầu từ chính quyền Joe Biden, khi hợp tác hạt nhân được coi là phần thưởng nếu Saudi Arabia tham gia Hiệp định Abraham. Nước này đã từ chối sức ép đó, nhưng giờ đây vẫn nhận được phần thưởng từ chính quyền Tổng thống Trump. Chỉ có thể hy vọng rằng Saudi Arabia đã đưa ra điều gì đó nhiều hơn”.
Trong chương trình phát sóng lúc 7 giờ sáng, Fox News cũng bày tỏ quan điểm tương tự. Người dẫn chương trình Brian Kilmeade nhận định thỏa thuận là điều khá bất ngờ và lưu ý rằng ý tưởng này từng được thảo luận dưới thời chính quyền trước. Ông nói: “Trong thời ông Biden, họ nói rằng sẽ cân nhắc. Nhưng trước hết Saudi Arabia phải tham gia Hiệp định Abraham”.
Một người dẫn chương trình khác của Fox News là Kayleigh McEnany, từng giữ chức Thư ký Báo chí Nhà Trắng trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cũng đặt câu hỏi vì sao điều kiện bình thường hóa quan hệ giữa Saudi Arabia và Israel lại không được đưa vào thỏa thuận.
Thực tế, các quan chức trong chính quyền Tổng thống Biden cũng từng thúc đẩy tiến trình bình thường hóa quan hệ này, tiến hành các cuộc đàm phán chuyên sâu với phía Saudi Arabia về khung thỏa thuận hạt nhân dân sự đi kèm với việc công bố bình thường hóa quan hệ với Israel.
Tuy nhiên, cuộc tấn công của Hamas vào Israel ngày 7/10/2023 đã khiến tiến trình này bị đình trệ. Phản ứng quân sự của Israel buộc các nhà đàm phán dưới thời ông Biden phải hạ thấp kỳ vọng đối với thỏa thuận hạt nhân. Cuối cùng, hai bên không đạt được thỏa thuận.
Kể từ đó, Thái tử Mohammed bin Salman nhiều lần khẳng định Saudi Arabia không thể thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel nếu chưa có một lộ trình khả thi hướng tới việc thành lập Nhà nước Palestine.
Sau đó, trong bài đăng trên mạng xã hội lúc 7 giờ 52 phút sáng 23/7 (giờ Mỹ), chỉ vài phút sau khi chương trình của Fox News thảo luận về vấn đề này, ông Trump đã tái áp đặt điều kiện đó.
Trong buổi họp báo cùng ngày, bà Leavitt cho biết ông Trump không trao đổi với Thái tử Mohammed trong những giờ trước hoặc sau khi bất ngờ đưa ra điều kiện mới đối với thỏa thuận. Bà cho rằng điều này không phải là bất ngờ: “Tổng thống đã trực tiếp trao đổi với phía Saudi Arabia về vấn đề này trong nhiều cuộc đối thoại trước đây và chính quyền sẽ tiếp tục thảo luận với họ”.