Tàu nghiên cứu Mirai II của Nhật Bản, được trang bị khả năng phá băng và dự kiến đưa vào hoạt động năm 2027, được kỳ vọng sẽ mở rộng phạm vi khảo sát Bắc Băng Dương, hướng tới khu vực quanh Bắc Cực. Ảnh: Cơ quan Khoa học và Công nghệ biển - Trái Đất Nhật Bản
Theo trang The Japan Times, băng biển thu hẹp đang mở ra triển vọng mới cho vận tải hàng hải và khai thác tài nguyên, nhưng cũng khiến việc hoạch định chính sách trở nên phức tạp hơn. Trong bối cảnh đó, Chính quyền Thủ tướng Sanae Takaichi sẽ phải cân nhắc giữa nhu cầu đa dạng hóa tuyến vận tải, lợi ích kinh tế và yêu cầu duy trì hợp tác quốc tế.
Nhật Bản dự kiến rà soát chính sách Bắc Cực ban hành năm 2015 vào năm tới. Đây là dịp để nước này xác định rõ các ưu tiên - từ phát triển vận tải biển, nghiên cứu khoa học đến hợp tác kinh tế và đóng góp vào cơ chế quản trị khu vực.
Nhật Bản đã nghiên cứu Bắc Cực từ những năm 1950 và được trao quy chế quan sát viên tại Hội đồng Bắc Cực năm 2013. Nước này đang chú trọng hợp tác khoa học, nghiên cứu môi trường và phát triển các tuyến hàng hải. Nhật Bản cũng chuẩn bị đưa vào hoạt động tàu nghiên cứu Mirai II có khả năng phá băng, giúp mở rộng phạm vi khảo sát Bắc Băng Dương.
Tuy nhiên, khi lợi ích kinh tế và chiến lược của Bắc Cực ngày càng được chú trọng, Nhật Bản sẽ phải giải quyết ba vấn đề lớn.
Cân bằng hợp tác với Nga tại Bắc Cực
Với vị trí địa lý và vai trò quan trọng trong hoạt động vận tải biển tại khu vực, Nga là một nhân tố đáng chú ý trong tính toán chiến lược của Nhật Bản. Các doanh nghiệp vận tải biển Nhật Bản đã tham gia vận chuyển khí tự nhiên từ bán đảo Yamal của Nga kể từ năm 2018. Tuy nhiên, hoạt động trên Tuyến đường biển phương Bắc vẫn chịu một số hạn chế do tình hình quốc tế liên quan đến xung đột tại Ukraine.
Thực tế này cho thấy việc khai thác tuyến đường đòi hỏi Nhật Bản cân nhắc kỹ lợi ích kinh tế, điều kiện vận tải và môi trường hợp tác quốc tế. Nước này cũng cần xác định những lĩnh vực có thể ưu tiên hợp tác, đồng thời bảo đảm hoạt động ổn định và duy trì chính sách đối ngoại cân bằng.
Đa dạng hóa các tuyến hàng hải, giảm rủi ro thương mại
Nhật Bản phụ thuộc lớn vào thương mại đường biển. Những bất ổn tại Trung Đông và các vùng biển lân cận cho thấy tầm quan trọng của việc tìm kiếm các hành lang vận tải thay thế để giảm rủi ro đối với chuỗi cung ứng.
Tuyến đường biển phương Bắc có thể mở thêm lựa chọn cho Nhật Bản, nhưng quãng đường ngắn hơn không đồng nghĩa với chi phí thấp hơn hay khả năng vận chuyển ổn định hơn. Nga quản lý một số đoạn của tuyến đường; tàu thuyền cần xin phép và có thể phải trả phí hộ tống phá băng, với mức khoảng 220.000 USD mỗi tàu.
Bên cạnh chi phí và thủ tục, điều kiện thời tiết và yêu cầu về hạ tầng cũng ảnh hưởng đến tính khả thi của tuyến đường. Vì vậy, đây có thể là lựa chọn dài hạn thay vì phương án thay thế ngay lập tức cho các hành lang thương mại hiện có. Nhật Bản cần đánh giá kỹ hiệu quả kinh tế và điều kiện khai thác trước khi xác định mức độ ưu tiên trong chính sách Bắc Cực.
Khẳng định vai trò trong quản trị Bắc Cực
Là quốc gia nằm ngoài Bắc Cực, Nhật Bản chủ yếu đóng góp thông qua luật pháp quốc tế, các thể chế đa phương và hợp tác khoa học. Những cơ chế này tạo điều kiện để các quốc gia ngoài khu vực tham gia nghiên cứu, chia sẻ thông tin và phối hợp giải quyết các vấn đề chung.
Trong bối cảnh Bắc Cực ngày càng thu hút sự quan tâm của nhiều nước, Nhật Bản có lợi ích trong việc thúc đẩy đối thoại và duy trì các nguyên tắc hợp tác. Cách tiếp cận này góp phần tạo môi trường ổn định, có tính dự đoán cho hoạt động hàng hải, nghiên cứu và khai thác tài nguyên.
Những yêu cầu trên cũng đặt ra vấn đề về năng lực điều phối chính sách. Hiện nay, Trụ sở Chính sách Đại dương trực thuộc Văn phòng Nội các Nhật Bản, do Thủ tướng chủ trì, chịu trách nhiệm điều phối các vấn đề liên quan. Tuy nhiên, chính sách Bắc Cực bao quát nhiều lĩnh vực, từ ngoại giao, vận tải biển và an ninh năng lượng đến nghiên cứu khoa học, nên có thể đòi hỏi nguồn lực và cơ chế phối hợp rộng hơn.
Việc rà soát chính sách vào năm tới sẽ giúp Nhật Bản xác định rõ mục tiêu và cách thức triển khai. Nền tảng nghiên cứu khoa học cùng kinh nghiệm hợp tác quốc tế là lợi thế của nước này, nhưng để chuyển những định hướng này thành kết quả thực tế, Nhật Bản vẫn cần cân đối lợi ích kinh tế, điều kiện vận tải và quan hệ với các đối tác.
Theo giới quan sát, thách thức đối với Nhật Bản hiện nay là xây dựng một chính sách Bắc Cực nhất quán, khả thi và bền vững, vừa bảo đảm lợi ích quốc gia, vừa thúc đẩy hợp tác quốc tế và sự ổn định lâu dài của khu vực.
