Bắc Cực đang trở thành không gian cạnh tranh chiến lược ngày càng rõ nét, khi Mỹ tăng cường hiện diện tại Greenland còn Liên minh châu Âu (EU) tìm cách củng cố vai trò trong khu vực. Những diễn biến mới đặt ra câu hỏi về mức độ cạnh tranh lợi ích giữa Washington và các đồng minh châu Âu trong một khu vực vốn ngày càng quan trọng về an ninh, hàng hải và tài nguyên.
EU tìm cách tăng vai trò tại Bắc Cực
Theo đài RT, trong tháng 9 này, khu vực Bắc Cực đã âm thầm nới rộng khoảng cách rạn nứt giữa các bên vốn được coi là đồng minh xuyên Đại Tây Dương. Những nỗ lực của Brussels nhằm kiềm chế ảnh hưởng ngày càng tăng của Mỹ tại khu vực này tuy diễn ra quyết liệt nhưng lại thiếu tính hệ thống.
Hội nghị thượng đỉnh Bắc Cực tổ chức tại thành phố Rovaniemi, vùng Lapland (Phần Lan) có sự tham dự của lãnh đạo và đại diện nhiều nước EU. Các vấn đề được đưa ra thảo luận bao gồm tăng cường khả năng cơ động quân sự, giám sát vệ tinh, cơ sở hạ tầng xuyên biên giới và hợp tác an ninh ở khu vực phía Bắc. Đại diện cấp cao EU về đối ngoại và chính sách an ninh Kaja Kallas cũng tham dự hội nghị tại Rovaniemi ngày 13-14/9.
EU đang đứng trước một hạn chế đáng kể về địa lý và năng lực vật chất tại Bắc Cực. Sau Brexit, EU không còn có lãnh thổ có chủ quyền trực tiếp tiếp giáp Bắc Băng Dương; Na Uy và Iceland không phải thành viên EU, Greenland là vùng tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch, còn Phần Lan và Thụy Điển không có đường bờ biển trực tiếp trên Bắc Băng Dương.
Trong khi đó, các nước châu Âu đang tìm cách mở rộng hợp tác với Greenland và Canada. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã tới Greenland đầu tháng 9 để thúc đẩy quan hệ giữa EU với vùng lãnh thổ này, trong bối cảnh Bắc Cực ngày càng được nhìn nhận là khu vực có ý nghĩa chiến lược.
Theo RT, việc EU tăng cường hiện diện tại Bắc Cực phản ánh xu hướng Brussels sử dụng các công cụ kinh tế, quy định và ngoại giao để mở rộng ảnh hưởng.
EU đang áp dụng các phương thức cạnh tranh thường thấy trong cuộc đua giành ảnh hưởng tại vùng cực, qua đó rơi vào thế đối đầu thực sự với Mỹ. Lẽ ra, một hướng đi khác khả thi hơn là nỗ lực xác lập vị thế chính đáng của riêng mình bên cạnh các cường quốc chủ chốt; tuy nhiên, cơ hội cho những sáng kiến như vậy đã khép lại, khiến tình hình không còn lựa chọn nào khác ngoài viễn cảnh về một cuộc chiến tranh hỗn hợp, trong đó Brussels và Washington đóng vai trò là các đối thủ cạnh tranh.
Mỹ củng cố vị trí tại Greenland
Trong khi EU tìm cách tăng vai trò, Washington cũng đang củng cố vị trí an ninh tại Greenland.
Ngày 22/9, Mỹ, Đan Mạch và Greenland ký thỏa thuận mới nhằm tăng cường an ninh tại Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương. Văn kiện cho phép Mỹ hiện đại hóa và mở rộng hoạt động tại căn cứ không gian Pituffik, đồng thời thiết lập thêm các khu vực quốc phòng tại Narsarsuaq và Mestersvig. Thỏa thuận cũng cho phép xem xét thành lập thêm các khu vực quốc phòng của Mỹ tại Greenland trong tương lai trên cơ sở tham vấn giữa các bên.
Văn kiện đồng thời quy định các quốc gia không thuộc NATO không được thiết lập căn cứ quân sự hoặc duy trì sự hiện diện quân sự thường trực tại Greenland, trừ khi các bên nhất trí khác. Các hoạt động đầu tư của các quốc gia hoặc nhà đầu tư ngoài NATO, đối tác NATO và EU trong những lĩnh vực nhạy cảm cũng có thể bị hạn chế nếu được xác định là gây rủi ro đối với an ninh quốc gia hoặc trật tự công cộng.
Những điều khoản này cho thấy Greenland đang nằm ở giao điểm giữa các vấn đề an ninh, tài nguyên và đầu tư. Tuy nhiên, chính phủ Đan Mạch và Greenland nhấn mạnh rằng thỏa thuận mới nhằm tăng cường an ninh cho Greenland, Đan Mạch, Mỹ và NATO, đồng thời tôn trọng chủ quyền của Vương quốc Đan Mạch và quyền tự quyết của người dân Greenland.
Đối với Washington, Greenland có vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống phòng thủ Bắc Đại Tây Dương và Bắc Cực. Việc mở rộng hiện diện quân sự tại đây cũng diễn ra trong bối cảnh Mỹ, Canada và các đồng minh Bắc Cực tăng cường năng lực giám sát, phòng thủ và cơ sở hạ tầng trong khu vực.
Cạnh tranh đồng minh hay đối đầu Mỹ - EU?
Từ những diễn biến trên, bài viết của RT lập luận rằng Bắc Cực đang trở thành một không gian cạnh tranh lợi ích ngày càng rõ giữa Washington và Brussels, đặc biệt xung quanh Greenland, các tuyến hàng hải và nguồn tài nguyên.
Mỹ đang dựa vào ưu thế quân sự và khả năng kiểm soát các tuyến chiến lược, trong khi EU tìm cách phát huy các công cụ kinh tế, đầu tư, quy định và quan hệ với Canada cùng các nước Bắc Âu. Sự khác biệt về cách tiếp cận có thể làm gia tăng cạnh tranh giữa hai bờ Đại Tây Dương, dù Mỹ và phần lớn các nước EU vẫn là đồng minh trong NATO.
Một trong những khu vực có thể trở thành điểm cạnh tranh đáng chú ý là các tuyến hàng hải mới. Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện tiếp cận Bắc Cực, đồng thời khiến các tuyến vận tải qua khu vực nhận được nhiều sự quan tâm hơn. Điều này kéo theo sự cạnh tranh về cảng biển, cơ sở hạ tầng, năng lực phá băng, vệ tinh và quyền tiếp cận các nguồn tài nguyên.
RT cũng cho rằng sự cạnh tranh giữa Mỹ và châu Âu có thể tạo thêm dư địa cho Nga và Trung Quốc. Nga tiếp tục phát triển Tuyến đường biển phương Bắc (NSR), trong khi Trung Quốc thúc đẩy hợp tác kinh tế tại Bắc Cực và khái niệm “Con đường tơ lụa băng”.
Tuy nhiên, việc Bắc Cực trở thành một không gian cạnh tranh chiến lược không đồng nghĩa khu vực này đang tiến tới một cuộc đối đầu quân sự trực tiếp giữa Mỹ và châu Âu. Trên thực tế, thỏa thuận Mỹ - Đan Mạch - Greenland mới nhất lại được Washington, Copenhagen và các lãnh đạo Greenland mô tả là bước tăng cường hợp tác xuyên Đại Tây Dương và an ninh NATO. EU cũng tuyên bố hoan nghênh thỏa thuận và sẵn sàng tiếp tục hợp tác với Greenland, Đan Mạch và các đối tác xuyên Đại Tây Dương vì một Bắc Cực hòa bình, an toàn và thịnh vượng.
Do đó, diễn biến đáng chú ý hơn hiện nay có thể là sự chuyển dịch của Bắc Cực từ một không gian chủ yếu gắn với khí hậu và khoa học sang một khu vực ngày càng đan xen giữa an ninh, thương mại, tài nguyên và địa chính trị. Cuộc cạnh tranh này có thể diễn ra lâu dài giữa các nước Bắc Cực và những cường quốc bên ngoài khu vực, trong đó quan hệ Mỹ - châu Âu sẽ là một trong những yếu tố quan trọng định hình cục diện mới.
