Bầu trời Ukraine vang lên tiếng gầm của những chiếc F-16 khi chúng truy đuổi UAV phản lực Nga. Trong bối cảnh thiếu tên lửa đánh chặn, Kiev đang sử dụng các tiêm kích do Mỹ sản xuất làm tuyến phòng thủ quan trọng trước loại vũ khí ngày càng được Moskva sử dụng nhiều.
Tổng thống Ukraine, Volodymyr Zelensky gần đây mô tả F-16 là “một trong những công cụ hiệu quả nhất để bắn hạ” các UAV đang đe dọa những thành phố của nước này. Tuy nhiên, việc điều động máy bay chiến đấu trị giá hàng chục triệu USD để săn lùng những chiếc UAV mà Nga chỉ mất tối đa 70.000 USD để chế tạo đang đặt ra bài toán về chi phí và khả năng duy trì hoạt động lâu dài.
Theo các quan chức và chuyên gia, Ukraine hiện có khoảng 50 chiếc F-16, nhưng cường độ hoạt động cao khiến chúng đối mặt nguy cơ hỏng hóc. Trong tháng này, ông Zelensky cho biết khoảng một nửa phi đội đang phải nằm đất để bảo dưỡng tại các địa điểm khác ở châu Âu.
Ukraine vẫn chờ những chiếc F-16 bổ sung mà Bỉ cam kết viện trợ hơn ba năm trước. Số phi công có thể được huấn luyện cùng lúc cũng chỉ ở mức vài chục người, trong khi nguy cơ cạn kiệt đạn dược ngày càng đáng lo ngại.
David A. Deptula, trung tướng Không quân Mỹ đã nghỉ hưu, hiện đứng đầu Viện Nghiên cứu Hàng không vũ trụ Mitchell gần Washington, cho rằng Ukraine “buộc phải sử dụng một phi đội tiêm kích tương đối nhỏ ngày này qua ngày khác để thay thế cho một hệ thống phòng không nhiều tầng được trang bị đầy đủ”.
Theo ông, cách sử dụng này khiến Ukraine tiêu hao nguồn lực hữu hạn nhanh hơn mức cần thiết. “Đây không phải là phương án bền vững về lâu dài”, ông nhấn mạnh.
Ukraine đang gấp rút phát triển các phương tiện đánh chặn khác. Tuy nhiên, hiện F-16 vẫn là một trong số ít loại vũ khí có thể giúp Kiev đối phó UAV phản lực Nga mà không phải sử dụng quá nhiều tên lửa Patriot đắt đỏ.
Đại tá Yurii Ihnat, người phát ngôn Không quân Ukraine, cho biết trong một số đợt tấn công, F-16 đã bắn hạ tới 90% số tên lửa hành trình bay tới. Trung tướng Krzysztof Krol, trợ lý Tổng tham mưu trưởng Các Lực lượng vũ trang Ba Lan, nhận định những chiếc máy bay này đã trở thành yếu tố quan trọng đối với Ukraine, dù quy mô phi đội “rõ ràng là không đủ”.
F-16 chịu sức ép lớn khi làm nhiệm vụ phòng không
Để có được F-16, Ukraine đã phải trải qua quá trình vận động kéo dài. Tổng thống Zelensky bắt đầu đề nghị cung cấp loại tiêm kích này không lâu sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện năm 2022.
Một số đồng minh sẵn sàng viện trợ máy bay đã qua sử dụng, nhưng chính quyền Tổng thống Mỹ khi đó là Joe Biden ban đầu phản đối trong hơn một năm vì lo ngại căng thẳng giữa NATO và Nga leo thang, đồng thời đặt câu hỏi về khả năng bảo dưỡng máy bay của Ukraine.
Sau khi Washington thay đổi lập trường vào tháng 5/2023, việc huấn luyện phi công Ukraine mới dần được triển khai. Những chiếc F-16 đầu tiên do Đan Mạch, Hà Lan và Na Uy viện trợ chỉ đến Ukraine hơn một năm sau đó.
Kể từ khi được đưa vào sử dụng, các tiêm kích này liên tục thực hiện nhiệm vụ. Theo trang theo dõi vũ khí Oryx, 5 chiếc F-16 đã bị hư hại hoặc phá hủy trong chiến đấu. Một chiếc bị bắn hạ chỉ vài tuần sau khi F-16 đến Ukraine.
Dù vậy, những kết quả đạt được cho thấy vai trò đáng kể của loại máy bay này trong hệ thống phòng không Ukraine.
Đại tá Ihnat cho biết F-16 đã bắn hạ “một phần đáng kể” trong số 1.900 UAV phản lực mà Ukraine đánh chặn được vào tháng trước, trong tổng số 3.500 chiếc Nga phóng đi. Một phi công Ukraine gần đây thậm chí đã bắn hạ 10 UAV phản lực chỉ trong một chuyến bay.
Theo Trung tướng Anatolii Kryvonozhko, Tư lệnh Không quân Ukraine, tính đến cuối tháng 9, F-16 đã đánh chặn 666 tên lửa hành trình và khoảng 2.500 UAV thuộc nhiều loại khác nhau. Trong tháng 7, một chiếc F-16 cũng bắn hạ tiêm kích Su-35 của Nga - theo Đại tá Ihnat.
Tuy nhiên, phần lớn nhiệm vụ của F-16 tại Ukraine hiện nay vẫn là phòng không, thay vì tấn công các mục tiêu quân sự của Nga.
Tướng Deptula lưu ý rằng mỗi chuyến bay F-16 để truy đuổi UAV đồng nghĩa với việc mất đi một cơ hội sử dụng máy bay cho nhiệm vụ giành ưu thế trên không. F-16 của Ukraine cũng không được trang bị các loại tên lửa tầm xa cần thiết để tấn công những mục tiêu sâu trong lãnh thổ Nga hoặc gây sức ép buộc không quân Nga phải lùi xa tiền tuyến.
Những nhiệm vụ này hiện chủ yếu do các tiêm kích Mirage của Pháp và những máy bay chiến đấu từ thời Liên Xô còn lại trong biên chế Ukraine đảm nhiệm.
Ukraine tìm cách mở rộng phi đội
Việc tăng cường lực lượng không quân sẽ cần thời gian. Ukraine đang mua 20 tiêm kích Gripen mới của Thụy Điển, đồng thời dự kiến nhận thêm 16 chiếc đời cũ hơn do Stockholm viện trợ. Pháp cũng đã đồng ý bán tiêm kích Rafale, nhưng Kiev sẽ phải chờ ít nhất hai năm mới có thể nhận máy bay.
Cả Gripen và Rafale đều có khả năng phóng các loại tên lửa tấn công tầm xa. Ukraine cũng đang đàm phán với Lockheed Martin về việc mua phiên bản F-16 mới nhất, có khả năng mang tên lửa tầm xa hơn nếu được Chính phủ Mỹ chấp thuận.
Trong khi chờ bổ sung máy bay, việc đào tạo phi công vẫn là một khâu quan trọng. Căn cứ không quân Fetesti ở Đông Nam Romania hiện là địa điểm duy nhất bên ngoài Mỹ huấn luyện phi công Ukraine lái F-16.
Chương trình do Lockheed Martin điều hành kéo dài khoảng sáu tháng, sau giai đoạn thường mất hơn một năm để học tiếng Anh và làm quen với các loại máy bay phương Tây. Bill Thomas, một đại tá Không quân Mỹ đã nghỉ hưu và hiện điều hành chương trình tại Fetesti, cho biết 19 phi công Ukraine đã tốt nghiệp kể từ tháng 9/2024.
Việc F-16 giúp Ukraine tăng cường khả năng đánh chặn UAV phản lực cho thấy giá trị của những tiêm kích này trong cuộc chiến hiện nay. Tuy nhiên, khi phải liên tục thực hiện nhiệm vụ phòng thủ trước các phương tiện tấn công có chi phí thấp hơn nhiều, Kiev vẫn đối mặt thách thức lớn: bảo vệ bầu trời mà không làm suy giảm quá nhanh năng lực tác chiến của lực lượng không quân vốn hạn chế.
