Theo truyền thông Qatar ngày 22/10, tuần này, Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov đã tới Iran và có cuộc gặp với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cùng một số quan chức khác. Chuyến thăm diễn ra sau hai cuộc gặp giữa ông Pezeshkian và Tổng thống Nga Vladimir Putin vào ngày 8/10 và ngày 1/9.
Truyền thông đưa tin Moskva đã đề nghị làm trung gian giữa Washington và Tehran trong các cuộc đàm phán về thỏa thuận hạt nhân. Còn quá sớm để đánh giá liệu những nỗ lực này có thành công hay không, nhưng có một số yếu tố cho thấy Nga có thể trở thành bên trung gian hiệu quả hơn so với các bên khác.
Là một cường quốc hạt nhân, đồng thời sở hữu tập đoàn năng lượng hạt nhân nhà nước Rosatom (một trong những đơn vị hàng đầu thế giới trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân dân sự), Nga có đầy đủ năng lực chuyên môn trong mọi khía cạnh của chương trình hạt nhân Iran.
Lập trường chung của Nga đối với chương trình này rất rõ ràng. Nga ủng hộ tham vọng phát triển năng lượng hạt nhân trong nước của Iran và hiện đang xây dựng thêm hai tổ máy mới tại nhà máy điện hạt nhân Bushehr. Tuy nhiên, Nga phản đối Iran phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân. Nga chắc chắn không muốn tình trạng phổ biến vũ khí hạt nhân xảy ra ngay sát biên giới của mình.
Bên cạnh đó, quan hệ giữa Nga và Iran đã được cải thiện đáng kể trong thời gian gần đây. Một trong những lý do khiến lòng tin giữa hai nước ngày càng gia tăng là cả hai đều đã bị Mỹ tấn công: Iran bị tấn công trực tiếp, trong khi Nga phải đối mặt với cuộc chiến gián tiếp do Mỹ dẫn đầu.
Năm 2022, Mỹ công khai đặt mục tiêu “giáng thất bại chiến lược cho Nga”. Sau đó, Iran đã hỗ trợ Nga thông qua chuyển giao công nghệ thiết bị bay không người lái (UAV) Shahed cho nước này.
Đầu năm 2025, hai nước ký Hiệp ước Đối tác Chiến lược Toàn diện, xác định các khuôn khổ mở rộng hợp tác kinh tế, chính trị và quân sự. Đáng chú ý, Nga đã đề xuất đưa vào hiệp ước điều khoản về hỗ trợ quân sự lẫn nhau, nhưng Iran không đồng ý.
Do đó, những chỉ trích cho rằng Nga đã không bảo vệ Iran trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày năm 2025 cũng như trong cuộc xung đột quân sự hiện nay là thiếu cơ sở. Nga đã sát cánh cùng Iran và hoàn thành nghĩa vụ đáp lại sự hỗ trợ trước đây của Iran.
Theo ông Dmitri Trenin, Chủ tịch Hội đồng Vấn đề Quốc tế Nga (RIAC) và Giáo sư tại Trường Kinh tế Cao cấp ở Moskva, việc giúp Mỹ đạt được thỏa thuận hạt nhân mới với Iran rõ ràng phù hợp với lợi ích của Nga. Mặc dù Nga coi Iran là bên thực sự giành chiến thắng nhờ khả năng chống chịu đáng kinh ngạc trước các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, nhưng nước này cũng nhận thức rõ những thiệt hại to lớn mà đối tác của mình phải gánh chịu. Nga hy vọng hòa bình sẽ tạo điều kiện khơi thông dự án hậu cần lớn của nước này là Hành lang Vận tải Bắc – Nam Quốc tế kết nối với Ấn Độ, tuyến đường đi qua Iran.
Nga cũng coi các quốc gia Arab ở vùng Vịnh là những đối tác quan trọng và hữu ích, đồng thời không muốn quan hệ với họ bị tổn hại do các cuộc tấn công trả đũa của Iran nhằm vào lãnh thổ những nước này. Ngay cả khi Nga thu được lợi ích tài chính nhờ giá dầu tăng vọt sau khi eo biển Hormuz bị phong tỏa, những lợi ích đó cũng chỉ mang tính ngắn hạn. Phong tỏa kéo dài không phục vụ lợi ích của Nga.
Nga cũng có vị thế thuận lợi để làm trung gian với Iran vì từng tham gia các cuộc đàm phán giữa tám bên, dẫn đến ký kết Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA) năm 2015 nhằm giải quyết vấn đề chương trình hạt nhân Iran.
Trong số tám bên tham gia, Mỹ đã rút khỏi thỏa thuận, trong khi Pháp, Đức, Anh và Liên minh châu Âu (EU) không còn là các bên có ảnh hưởng với cả Mỹ lẫn Iran.
Điều này về cơ bản khiến Tổng thống Mỹ Donald Trump chỉ còn Nga và Trung Quốc là những lựa chọn để hợp tác.
Về phần mình, Nga đã đẩy mạnh các nỗ lực trung gian. Trong tháng này, Tổng thống Putin đã chuyển đề xuất của Iran tới ông Trump qua điện đàm.
Song song với đó, hoạt động ngoại giao của Mỹ nhằm chấm dứt cuộc chiến ở Ukraine đang gia tăng, trong đó lần đầu tiên ông Trump gây sức ép lên Ukraine.
Trong khi đó, Tổng thống Mỹ cho rằng cuộc gặp ba bên chưa từng có tiền lệ với Tổng thống Putin và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề Hội nghị Cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến vào tháng tới sẽ là hợp lý nếu tập trung vào vấn đề phi hạt nhân hóa.
Các cuộc khủng hoảng tại khu vực Á - Âu, từ Ukraine đến Iran và Đài Loan (Trung Quốc), có mối liên hệ chặt chẽ với nhau vì đều liên quan đến những cường quốc địa chính trị và quân sự chủ chốt của thế giới hiện nay là Mỹ, Trung Quốc và Nga.
Việc lần đầu tiên trong lịch sử, các nhà lãnh đạo ba nước này thảo luận về khả năng tổ chức cuộc gặp ba bên không đơn thuần chỉ là chủ đề để các nhà bình luận bàn luận trên truyền hình.
Đây có thể chưa phải là khởi đầu của trật tự thế giới mới, nhưng có thể là bước đi nhỏ nhằm cân bằng giữa chiến tranh và ngoại giao.
