Theo trang cashmatters.org, hiện nay, tại Thụy Điển, việc thanh toán bằng tiền mặt trở nên khó khăn, ít nhất là ở các thành phố lớn. Theo báo cáo thanh toán mới nhất của Ngân hàng Trung ương Thụy Điển (Riksbank), chỉ 5% người Thụy Điển sử dụng tiền mặt cho giao dịch gần nhất. Con số này thấp hơn đáng kể so với phần còn lại của Liên minh châu Âu.
Trong nhiều năm, tổ chức Kontantupproret đã vận động duy trì việc sử dụng tiền mặt tại Thụy Điển. Tổ chức này gồm các nhóm lợi ích và phong trào quần chúng đại diện cho người về hưu, người khuyết tật, các cá nhân dễ bị tổn thương về mặt xã hội và chủ doanh nghiệp nhỏ.
Ban đầu, từ năm 2015 và trong vài năm sau đó, rất khó huy động được sự ủng hộ cho vấn đề sử dụng tiền mặt. Thụy Điển dẫn đầu trong phát triển số và chỉ có một số người bị coi là lạc hậu, hoài cổ mới muốn giữ tiền mặt.
Dần dần, dù các chính trị gia và truyền thông nhận ra rằng có những nhóm thực sự bị bất lợi đáng kể khi không thể sử dụng tiền mặt, nhưng nhận thức này không đến ngay lập tức. Những nhóm này bao gồm nhiều người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ bị bạo lực không muốn để lại dấu vết số và những người từ các quốc gia khác không có và vẫn chưa có quyền tiếp cận tài khoản ngân hàng.
Những tiếng nói này dần được lắng nghe trong không gian công cộng. Tính chất dễ bị tổn thương của họ trở nên rõ ràng hơn trong đại dịch COVID-19, khi nhu cầu thanh toán số tăng mạnh.
Bước ngoặt thứ ba xuất hiện khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine năm 2022. Hệ thống chính trị đột nhiên nhận ra rằng nếu không có tiền mặt, xã hội trở nên dễ bị tổn thương. Để tiền mặt tiếp tục là phương tiện thanh toán khả thi trong khủng hoảng hoặc thời chiến, cơ sở hạ tầng phải vận hành ngay cả trong điều kiện bình thường.
Đã đến lúc “con tàu lớn” bắt đầu đổi hướng. Tại Thụy Điển, quá trình ban hành luật khá dài. Trước hết, cơ quan chức năng phải quyết định thành lập một cuộc điều tra và lựa chọn người phụ trách. Một cuộc điều tra đã diễn ra trong suốt năm 2024 và đưa ra một số đề xuất về cách duy trì, củng cố hệ thống tiền mặt.
Một đề xuất là yêu cầu các cửa hàng tạp hóa và hiệu thuốc phải chấp nhận tiền mặt. Ngoài ra, người phụ trách điều tra đề xuất một đạo luật quy định các dịch vụ công luôn phải chấp nhận tiền mặt, đồng thời yêu cầu các ngân hàng cung cấp cho doanh nghiệp các dịch vụ gửi tiền và xử lý tiền mặt hiệu quả - điều hiện nay chưa được thực hiện tại Thụy Điển.
Khi chính phủ gần đây trình đề xuất cuối cùng, một số nội dung của cuộc điều tra không được đưa vào, nhưng yêu cầu đối với các cửa hàng tạp hóa và hiệu thuốc vẫn được giữ lại.
Đề xuất của chính phủ hiện sẽ được Quốc hội xem xét và nếu không có điều gì bất thường, sẽ được thông qua và có hiệu lực từ ngày 1/7.
Điều này có nghĩa là lần đầu tiên Thụy Điển sẽ luật hóa việc phải chấp nhận tiền mặt. Một tác động quan trọng không kém là hệ thống chính trị thừa nhận rằng hệ thống tiền mặt có giá trị nội tại và cần được bảo tồn - điều trước đây không phải là thông điệp chính thức.
Từ góc nhìn của Kontantupproret, đây được xem là một bước tiến quan trọng, dù trước đó tổ chức này kỳ vọng có bộ luật mạnh mẽ và toàn diện hơn. Tổ chức sẽ tiếp tục hoạt động, vận động để nhiều người Thụy Điển sử dụng tiền mặt hơn và nhiều cửa hàng, điểm dịch vụ chấp nhận tiền mặt hơn.
Với luật mới, xu hướng đã chuyển theo hướng có lợi cho họ và họ có thể chỉ ra rằng hệ thống chính trị sẽ không để cơ sở hạ tầng tiền mặt trở nên quá mong manh.
Đối với Thụy Điển và an ninh của quốc gia này, tiền mặt phải tiếp tục là một phương thức thanh toán hoạt động hiệu quả. Thụy Điển cuối cùng đã đổi hướng: tiền mặt sẽ tiếp tục tồn tại.
Kinh nghiệm của Thụy Điển cho thấy chuyển đổi số càng sâu rộng càng đòi hỏi phải tính đến khả năng chống chịu của hệ thống và khả năng tiếp cận của những nhóm dễ bị tổn thương. Việc một xã hội có mức độ thanh toán số rất cao vẫn duy trì hạ tầng tiền mặt cho thấy số hóa không nhất thiết đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn các phương thức truyền thống, mà cần bảo đảm hệ thống có thể vận hành trong nhiều điều kiện, kể cả khi xảy ra khủng hoảng. Đây là gợi mở đáng chú ý đối với Việt Nam trong thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW: cùng với thúc đẩy thanh toán số và phát triển các dịch vụ số, cần chú trọng an toàn, an ninh, khả năng dự phòng của hạ tầng số và bảo đảm người dân, doanh nghiệp có thể tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Qua đó, chuyển đổi số không chỉ hướng tới hiệu quả và tiện lợi mà còn góp phần xây dựng một nền kinh tế số an toàn, bao trùm và có khả năng thích ứng trước những biến động.
