Kiến trúc chùa Khmer ở An Giang mang đậm dấu ấn Phật giáo Nam tông Khmer và ảnh hưởng của nghệ thuật Angkor, nổi bật với mái cong nhiều tầng, các tháp nhọn vươn cao cùng hệ thống hoa văn trang trí tinh xảo.

Hình tượng rồng, rắn thần Naga, chim thần Krud và các phù điêu, tượng Phật được sử dụng phổ biến, tạo nên vẻ đẹp đặc trưng cho những ngôi chùa Khmer giữa không gian văn hóa vùng Bảy Núi.

Mỗi ngôi chùa có cách bài trí và vẻ đẹp riêng nhưng đều thể hiện những đặc trưng cơ bản của kiến trúc chùa Khmer Nam Bộ. Từ mái chùa nhiều tầng, những đường nét uốn cong mềm mại đến các họa tiết trang trí mang ý nghĩa tôn giáo đều được kết hợp hài hòa, tạo nên không gian vừa uy nghiêm, vừa giàu tính nghệ thuật.

Tọa lạc tại trung tâm xã Tri Tôn, chùa Xvay Ton là một trong những ngôi chùa Khmer lâu đời, có giá trị về lịch sử, kiến trúc và văn hóa. Trong khi đó, chùa Tà Pạ gây ấn tượng bởi vị trí trên núi, từ khuôn viên chùa có thể phóng tầm mắt bao quát vùng đồng bằng rộng lớn phía dưới.

Chùa Soài So cũng là điểm đến thu hút du khách khi đến vùng Bảy Núi. Ngôi chùa nổi bật với kiến trúc đặc trưng của Phật giáo Nam tông Khmer cùng hệ thống tranh tường, phù điêu và hoa văn trang trí sinh động, góp phần tạo nên không gian văn hóa đặc sắc.

Đặc biệt, chùa Prochum Meáp Chhưm Kiriram, còn gọi là chùa Krăng Krốch, được biết đến với hàng còng cổ thụ kéo dài từ cổng vào sâu bên trong khuôn viên. Hàng cây tạo nên nét riêng biệt đến mức người dân địa phương thường gọi nơi đây bằng cái tên gần gũi “chùa Hàng Còng”. 

Nổi bật giữa không gian xanh là khu chánh điện với màu hồng đặc trưng, kết hợp cùng các chi tiết trang trí mang đậm phong cách kiến trúc Khmer.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc, các ngôi chùa Khmer còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và sinh hoạt cộng đồng. Đây là nơi tổ chức nhiều lễ hội truyền thống như Chol Chnam Thmay (Tết cổ truyền), Sene Dolta (Lễ cúng ông bà), Ok Om Bok (Lễ cúng trăng), đồng thời là nơi truyền dạy tiếng Khmer, phong tục, tập quán và các giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ.

Trao đổi với phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc, bà Phạm Thị Kiều Oanh, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tri Tôn (An Giang), cho biết hệ thống chùa Khmer không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn đóng vai trò là trung tâm duy trì, truyền tải bản sắc văn hóa của đồng bào Khmer.

Theo bà Oanh, thông qua các lễ hội, nghi thức tâm linh và hoạt động cộng đồng được tổ chức tại chùa, thế hệ trẻ có điều kiện hiểu hơn về nguồn cội, phong tục, ngôn ngữ và những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Vì vậy, việc giữ gìn, bảo tồn các ngôi chùa cũng chính là góp phần bảo vệ không gian văn hóa đặc trưng của đồng bào Khmer trên địa bàn.

Để bảo tồn các giá trị kiến trúc, địa phương đang phối hợp với các vị sư và Ban Quản trị chùa khảo sát, đánh giá hiện trạng, từng bước xây dựng phương án tu bổ, phục hồi những hạng mục xuống cấp. Việc bảo tồn được định hướng theo nguyên tắc giữ gìn tối đa các yếu tố nguyên bản, phù hợp với giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa của từng công trình.

Tuy nhiên, công tác bảo tồn chùa Khmer còn gặp nhiều khó khăn, nhất là nguồn kinh phí hạn chế trong khi nhiều công trình có tuổi đời lâu năm, thường xuyên chịu tác động của thời tiết, thiên tai. Bên cạnh đó, đội ngũ có chuyên môn về bảo tồn kiến trúc cổ và kỹ thuật truyền thống còn hạn chế, trong khi việc tu bổ không đúng phương pháp có thể ảnh hưởng đến giá trị nguyên bản của công trình.

Địa phương duy trì mối liên hệ thường xuyên với các vị sư và Ban Quản trị chùa để trao đổi, thống nhất kế hoạch tu bổ, đồng thời tuyên truyền, vận động cộng đồng người Khmer cùng tham gia gìn giữ và phát huy giá trị di sản. Việc huy động nguồn lực từ Nhà nước, cộng đồng, các tổ chức xã hội và các nhà hảo tâm cũng được xác định là giải pháp quan trọng nhằm từng bước đáp ứng nhu cầu bảo tồn.

Theo bà Phạm Thị Kiều Oanh, thời gian tới, xã Tri Tôn định hướng phát triển du lịch văn hóa gắn với du lịch cộng đồng, lấy hệ thống chùa Khmer làm những điểm đến đặc sắc. Việc khai thác du lịch sẽ tập trung giới thiệu giá trị kiến trúc, lịch sử và văn hóa của các ngôi chùa, đồng thời kết hợp với các lễ hội truyền thống và hoạt động văn hóa dân gian để du khách có cơ hội trải nghiệm đời sống văn hóa của đồng bào Khmer.

“Phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn văn hóa, tránh thương mại hóa quá mức làm ảnh hưởng đến giá trị nguyên bản của chùa. Địa phương sẽ phối hợp tổ chức, quảng bá các lễ hội truyền thống như Ok Om Bok, Chol Chnam Thmay; đồng thời xây dựng bảng thông tin, tài liệu giới thiệu về lịch sử, kiến trúc và văn hóa tại các điểm tham quan”, bà Oanh chia sẻ thêm.

Một hướng đi khác được địa phương chú trọng là số hóa tư liệu về các ngôi chùa có giá trị kiến trúc, lịch sử đặc biệt. Hình ảnh, video và các tư liệu liên quan được số hóa, giới thiệu trên các nền tảng số, mạng xã hội và các kênh quảng bá du lịch, qua đó vừa góp phần lưu giữ tư liệu, vừa tăng khả năng tiếp cận của công chúng, đặc biệt là giới trẻ và du khách trong nước, quốc tế.

Địa phương cũng hướng tới kết nối bảo tồn di sản với phát triển du lịch và sinh kế cộng đồng. Khi các giá trị kiến trúc, văn hóa được bảo tồn và giới thiệu đúng cách, hệ thống chùa Khmer không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc của cộng đồng mà còn có thể trở thành nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Để thực hiện mục tiêu này, theo bà Oanh, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn về bảo tồn và quản lý di sản cho đội ngũ cán bộ văn hóa và các bên liên quan; xây dựng kế hoạch xúc tiến du lịch bài bản, đồng thời tăng cường phối hợp với các cơ quan chuyên môn để huy động nguồn lực bảo tồn, quảng bá hình ảnh.

Với những giá trị đặc sắc về kiến trúc, lịch sử và văn hóa, hệ thống chùa Khmer ở An Giang đang trở thành một phần quan trọng trong không gian văn hóa vùng Bảy Núi. Bảo tồn đúng cách, khai thác hợp lý và phát huy vai trò của cộng đồng sẽ góp phần đưa những ngôi chùa Khmer trở thành điểm đến văn hóa tiêu biểu, qua đó quảng bá hình ảnh Tri Tôn và An Giang đến du khách trong nước và quốc tế.