Xây dựng nền sân khấu Việt Nam giàu bản sắc và sáng tạo

Ngày 12/8 âm lịch hằng năm - Ngày Sân khấu Việt Nam - không chỉ là nghi thức tri ân Tổ nghề mà còn là dịp kết nối các thế hệ nghệ sĩ, nhắc nhở trách nhiệm gìn giữ, không ngừng sáng tạo, đổi mới để nghệ thuật sân khấu Việt Nam tiếp tục phát triển bền vững trong đời sống đương đại.

Nền sân khấu yêu nước, gắn bó máu thịt với nhân dân và dân tộc

Là một trong những tinh hoa của truyền thống nghệ thuật dân tộc, hàng trăm năm qua, sân khấu truyền thống (chèo, tuồng, cải lương, kịch…) đã in đậm dấu ấn trong đời sống tinh thần-thẩm mỹ của các thế hệ người Việt Nam. Cùng với các loại hình nghệ thuật khác, sân khấu nước ta đã hun đúc nên một truyền thống đẹp - một nền sân khấu yêu nước, nhân văn, gắn bó máu thịt với nhân dân, với dân tộc, trở thành nguồn sức mạnh nội sinh, góp phần quan trọng vào công cuộc xây dựng, bảo vệ và phát triển bền vững đất nước.

Từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945, kế tục và phát huy truyền thống quý báu, sân khấu Việt Nam trên khắp ba miền đất nước luôn gắn bó sâu sắc với sự nghiệp cách mạng, theo ngọn cờ lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Ðảng Cộng sản Việt Nam. Trải qua hai các cuộc kháng chiến giành độc lập dân tộc, thống nhất Tổ quốc, các nghệ sĩ đã có mặt ở các trận địa, các tuyến lửa, biểu diễn động viên đồng bào, đồng chí hăng hái chiến đấu, lao động và sản xuất. Nghệ thuật sân khấu đã đi sâu vào cuộc sống, ca ngợi những tấm gương anh hùng, thôi thúc chiến sĩ ra trận, đã chia sẻ ngọt bùi với nhân dân.

Những "tượng đài" của nền sân khấu cách mạng như Thế Lữ, Học Phi, Ba Du, Sáu Lai, Ái Liên, Bạch Trà, Lộng Chương, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Đình Thi, Đào Hồng Cẩm, Chu Nghi, Thanh Hương, Lưu Quang Vũ… Cùng hàng trăm, hàng ngàn tác giả, nghệ sĩ khác, đã để lại cho sân khấu Việt Nam, cho di sản văn hóa Việt Nam những tác phẩm nghệ thuật giá trị. Đội ngũ nghệ sĩ sân khấu đã cùng với toàn dân, toàn quân "xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước", làm nên những thắng lợi vĩ đại "lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu", thu non sông về một mối, để non sông tổ quốc ta "Chưa có bao giờ đẹp như hôm nay" vào ngày 30/4/1975.

Xây dựng nền sân khấu Việt sáng tạo, giàu bản sắc

Bước vào công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, các loại hình nghệ thuật sân khấu không ngừng lớn mạnh cả chiều rộng lẫn chiều sâu. Đội ngũ nghệ sĩ sân khấu cả nước đã không ngừng lao động, sáng tạo nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng, nghệ thuật, phản ánh chân thực, sinh động công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; tôn vinh những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam, lan tỏa tinh thần yêu nước, nhân ái, nghĩa tình và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Qua đó, nghệ thuật sân khấu tiếp tục khẳng định vị trí trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, tăng cường đồng thuận xã hội và bồi đắp niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ.

Con đường phát triển của sân khấu Việt Nam luôn có sự kết hợp giữa kế thừa, phát triển của nghệ thuật truyền thống với việc tiếp thu tinh hoa sân khấu thế giới. Nhiều sáng tác mới không chỉ đáp ứng được nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của nhân dân, mà còn có khả năng hội nhập và giao lưu quốc tế. Nhiều đơn vị nghệ thuật ngoài công lập ra đời trong cơ chế mới. Nhiều hình thức hoạt động được mở ra như sân khấu nhỏ, sân khấu thử nghiệm, sân khấu hài, sân khấu cà-phê… để tiếp cận khán giả.

Nhận thức tầm quan trọng của các loại hình nghệ thuật truyền thống nói chung và sân khấu nói riêng, các Nghị quyết, Kết luận, Chỉ thị của Trung ương, của Bộ Chính trị, Ban Bí thư thời gian gần đây đều nhấn mạnh: văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển; văn hóa là sức mạnh mềm, là "năng lượng gốc" vô tận của dân tộc Việt Nam. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định: “Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”.

Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định mục tiêu đến năm 2030: Đẩy mạnh xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; thống nhất trong đa dạng; mang đặc trưng dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học, hiện đại... Phát triển văn học, nghệ thuật xứng tầm với lịch sử văn hoá dân tộc và tầm vóc đất nước trong kỷ nguyên mới. Cơ bản hoàn thành việc tu bổ, tôn tạo các di tích quốc gia đặc biệt; phục hồi, bảo tồn di sản văn hoá phi vật thể, nghệ thuật truyền thống có nguy cơ mai một, cần bảo vệ khẩn cấp. Đẩy mạnh phát triển các ngành công nghiệp văn hoá; hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp công nghiệp văn hoá, nghệ thuật sáng tạo.

Tầm nhìn đến năm 2045: xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam xã hội chủ nghĩa, trong đó con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu, động lực của phát triển; các giá trị văn hoá giữ vai trò nền tảng, chuẩn mực và được thẩm thấu trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Khẳng định vị thế văn hoá của quốc gia phát triển có thu nhập cao, định hướng xã hội chủ nghĩa. Việt Nam là điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hoá, nghệ thuật tầm cỡ khu vực và quốc tế; trở thành một trong những trung tâm công nghiệp văn hoá - sáng tạo năng động,

Để đáp ứng yêu cầu này, nghệ thuật sân khấu cũng cần chuyển mình mạnh mẽ để trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Những tín hiệu tích cực gần đây từ thị trường đã cho thấy tiềm năng lớn của sân khấu khi tham gia chuỗi công nghiệp văn hóa. Cuối tháng 7/2026, Nhà hát Chèo Hà Nội ra mắt “Nét duyên Chèo Hà thành”, như một bước thử nghiệm mới trong xây dựng tác phẩm sân khấu. Không phải một vở diễn hoàn chỉnh, cũng không phải những trích đoạn quen thuộc, chương trình được dàn dựng như một dòng chảy nghệ thuật liên tục, kết nối các nhân vật tiêu biểu của nghệ thuật chèo như Thị Mầu, Súy Vân, Lưu Bình-Dương Lễ… bằng ngôn ngữ sân khấu hiện đại, mang đến những trải nghiệm mới mẻ mà vẫn giữ tinh thần chèo truyền thống. Đáng chú ý, “Nét duyên chèo Hà thành” là cột mốc khởi đầu cho chuỗi chương trình nghệ thuật chất lượng cao mang thương hiệu Hà Nội, do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chỉ đạo xây dựng nhằm thu hút du khách và quảng bá hình ảnh Thủ đô.

Tiếp nối, còn có “Chuyện Hà Nội-Một ngày rất Hà Nội” (Nhà hát Ca múa nhạc Thăng Long), “Người con gái Hà thành” (Nhà hát Cải lương Hà Nội), “Những người con Hà Nội” (Nhà hát Kịch Hà Nội)… được đưa vào biểu diễn định kỳ để khai thác lâu dài, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa. Đây cũng là hướng đi đang được nhiều đơn vị nghệ thuật áp dụng để tạo ra những tác phẩm sân khấu giàu sức sống. Tiêu biểu như vở xiếc-cải lương “Trần Nhân Tông” (Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp Nhà hát Sân khấu Truyền thống quốc gia Việt Nam dàn dựng) vẫn đang duy trì sức nóng qua hàng chục suất diễn bán vé thương mại; hay “Cảm xúc Long Thành” (Nhà hát Múa rối Việt Nam) cũng đang sáng đèn liên tục kể từ khi ra mắt cuối năm 2025 đến nay… Những tín hiệu này cho thấy sân khấu nước ta bắt đầu chuyển từ tư duy bảo tồn, biểu diễn đơn thuần sang sáng tạo, kết nối giá trị để từng bước tiếp cận mô hình phát triển của công nghiệp văn hóa.

Đời sống sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh cũng diễn ra sôi động ở cả khu vực công lập lẫn xã hội hóa. Sân khấu Thiên Đăng tạo dấu ấn với các vở như: "Thiên đường Pormax", "Cô giáo Duyên", "Những con ma nhà hát"; Nhà hát Kịch Sân khấu Nhỏ 5B giới thiệu: "Đêm vượn hú", "Xóm phông bạt", "Ngôi nhà thiếu đàn bà"; sân khấu IDECAF thu hút công chúng với: "Dưới bóng giai nhân", "Quạ hồng tung cánh", "Bí mật Lệ Chi Viên", "Ngày xửa ngày xưa 37 - Học viện phép thuật"; Sân khấu Thế Giới Trẻ có "Hồn ma cô đào hát", "Gánh hát về khuya".

Bên cạnh đó là loạt vở diễn đáng chú ý của sân khấu Quốc Thảo, Thanh Niên, Hồng Vân, Ban Mai, Trương Hùng Minh, Hoàng Thái Thanh, Kịch Xóm Mới, Rạp Xiếc Gia Định (Trung tâm Nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh), Nhà hát Kịch Thành phố Hồ Chí Minh... tạo nên bức tranh đa dạng về đề tài lẫn phong cách thể hiện. Điều đáng chú ý là sức sống của sân khấu Thành phố không chỉ được duy trì bằng lòng yêu nghề mà còn bằng sự đổi mới trong tư duy sáng tạo. Nếu trước đây nhiều vở diễn chủ yếu khai thác các câu chuyện quen thuộc hoặc thiên về minh họa, thì gần đây ngày càng nhiều vở diễn mạnh dạn đi vào các vấn đề của đời sống đương đại của người trẻ trong xã hội hiện đại.

Sự đổi mới cũng thể hiện rõ ở hình thức thể hiện. Nhiều vở diễn lựa chọn tiết tấu nhanh hơn, tăng tính tương tác, chú trọng yếu tố thị giác và xây dựng nhân vật đa chiều. Nhiều hình thức biểu diễn mới cũng xuất hiện như kịch đọc (Sân khấu Hồng Hạc), kịch ngắn (Sân khấu Trịnh Kim Chi), kịch cà phê (Nhóm Kịch Đời) hay các dự án sân khấu thể nghiệm... góp phần mở rộng biên độ sáng tạo và giúp nghệ thuật biểu diễn thích ứng tốt hơn với nhịp sống đô thị hiện đại.

Một chuyển động đáng chú ý của sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh là xu hướng đưa nghệ thuật ra khỏi không gian nhà hát truyền thống. Nhà hát Nghệ thuật Hát bội Thành phố Hồ Chí Minh, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang cùng nhiều đơn vị xã hội hóa như Sân khấu Cải lương mới Đại Việt, Đoàn Cải lương tuồng cổ Huỳnh Long, Sen Việt, Chí Linh-Vân Hà... đã chủ động tổ chức biểu diễn tại đường sách, di tích lịch sử, không gian công cộng và các điểm phục vụ du lịch. Sự dịch chuyển này cho thấy sân khấu không còn bó hẹp trong phạm vi biểu diễn mà đang từng bước kết nối với các lĩnh vực khác của đời sống đô thị.

Bên cạnh đó, sân khấu Việt Nam đang có những chuyển động mạnh mẽ trên không gian số thông qua việc đầu tư bài bản fanpage, hệ thống bán vé trực tuyến, kho dữ liệu số hóa hay các nền tảng truyền thông đa kênh. Một trong những dấu ấn mới nhất là việc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam ra mắt cổng thông tin điện tử và hệ thống bán vé trực tuyến tại địa chỉ https://sktt.vn. Đây là nền tảng số chuyên biệt đầu tiên tập hợp toàn bộ tư liệu về tuồng, chèo, cải lương trên một hệ thống thống nhất.

Tương tự, Nhà hát Kịch Việt Nam đang đẩy mạnh hoạt động trên các nền tảng số. Fanpage của nhà hát được vận hành như một trung tâm thông tin, liên tục cập nhật lịch diễn, hình ảnh nghệ sĩ, trailer, hậu trường và các hoạt động chuyên môn. Những vở diễn như “Bác Hồ - một tình yêu bao la”, “Điều còn lại”, “Mặt nạ người” được quảng bá rộng rãi trên mạng xã hội, tạo hiệu ứng tích cực trong công chúng. Số lượng đặt vé qua các nền tảng số chiếm phần lớn.

Trong khi đó, Nhà hát Kịch Hà Nội đang cho thấy hiệu quả rõ nét từ việc khai thác mạng xã hội. Các video giới thiệu vở “Huyền tích Hồ Gươm”, “Ai là cha tôi”, “Lời bà kể”... do chính các nghệ sĩ, diễn viên nổi bật của nhà hát thực hiện, tạo sức hút với công chúng. Nhà hát Tuổi trẻ cũng cùng hướng phát triển, với các vở diễn “Quân khu Nam Đồng”, “Đời cười - Bến Ô sin”, “Lọ Lem - Chiếc giày thủy tinh”, “Bầy chim thiên nga”... thường xuyên xuất hiện trên các nền tảng số với nhiều nội dung đa dạng như trailer, hậu trường, nghệ sĩ chia sẻ. Hệ thống bán vé trực tuyến được tích hợp đồng bộ giúp khán giả dễ dàng tiếp cận các chương trình biểu diễn.

Sân khấu Việt Nam đang sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa giàu bản sắc, nhưng giá trị ấy chỉ được nhân lên khi tác phẩm tìm được công chúng và có đời sống lâu dài. Một vở diễn hay mới là điểm khởi đầu; để tạo thành sản phẩm văn hóa, tác phẩm cần thị trường, khả năng tiếp tục biểu diễn và nguồn lực tái đầu tư cho sáng tạo. Việc định vị lại sân khấu trong sự gắn kết với du lịch, giáo dục, công nghệ và truyền thông sẽ giúp mở rộng dư địa phát triển mới, để mỗi vở diễn đạt giá trị cả về nghệ thuật và kinh tế, từ đó bảo tồn bền vững di sản sân khấu, nuôi dưỡng sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam.