Giúp trẻ biết cách tự bảo vệ
Để giải thích cho con về hình ảnh giả trên mạng, bà Phạm Xuân Quỳnh, Phó Trưởng Ban Đối ngoại Chi hội phía Nam, Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam, cho con xem một video được tạo bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Qua hình ảnh cụ thể, bà giúp con hiểu công nghệ có thể tạo ra nội dung giống người thật như thế nào. Với những tình huống trong trò chơi trực tuyến, bà cũng tìm ví dụ gần gũi để giải thích bằng ngôn ngữ con có thể tiếp nhận.
Con bà Quỳnh được phép sử dụng máy tính và máy tính bảng phục vụ học tập theo yêu cầu của nhà trường. Cùng với việc thiết lập giới hạn sử dụng, bà thường xuyên trao đổi về những nội dung phù hợp và giải thích vì sao con cần tránh một số nội dung khác. Theo bà, chỉ nhắc “không được” hay “bị cấm” chưa đủ giúp trẻ hiểu vấn đề, bởi khi tò mò, các em có thể tìm mọi cách tiếp cận khiến cha mẹ càng khó kiểm soát.
Từ kinh nghiệm của mình, bà Quỳnh cho rằng người lớn cần giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi và những tình huống trẻ dễ hình dung. Các em chưa có nhiều kinh nghiệm sống nên những lời nhắc phải cảnh giác chưa đủ giúp các em hiểu nguy cơ. Vì vậy, bà thường kể cho con nghe về những thay đổi của công nghệ và đưa ra ví dụ cụ thể để giải thích.
Bên cạnh việc trò chuyện, bà Quỳnh cài đặt điện thoại để chỉ những số điện thoại được cho phép mới có thể gọi đến cho con. Những người khác muốn liên hệ với trẻ cần thông qua mẹ. Bà cũng đề cập việc chặn các trang web và kênh có nội dung không phù hợp để hỗ trợ phụ huynh bảo vệ con trên mạng.
Theo bà Quỳnh, để hướng dẫn cho con, cha mẹ cũng cần cập nhật kiến thức về công nghệ. Người lớn không nhất thiết phải mua hay trực tiếp sử dụng từng công cụ AI nhưng nên tìm hiểu chúng có thể làm được gì. Hiểu khả năng làm giả hình ảnh và giọng nói sẽ giúp cha mẹ giải thích cho con bằng ví dụ cụ thể, đồng thời thận trọng hơn với những thông tin chính mình tiếp nhận.
Bà Vũ Huệ, Quản lý giải pháp chống lừa đảo MobiSafe (MobiFone) cũng chia sẻ rằng phụ huynh khó biết hết những trang web con truy cập. Người lớn thường sử dụng Internet để làm việc hoặc đọc tin tức, trong khi trẻ có những mối quan tâm khác. Là người có hai con nhỏ, bà cũng gặp khó khăn trong việc nắm bắt nội dung các con tìm hiểu trên mạng.
Theo bà Huệ, Internet mang lại nhiều cơ hội học tập nên gia đình cần xây dựng cách sử dụng phù hợp cho trẻ. Trước khi áp dụng biện pháp quản lý, cha mẹ nên trao đổi và thống nhất với con về thời gian kết nối cũng như nội dung được phép truy cập. Trẻ cần hiểu vì sao phải ngừng sử dụng thiết bị vào giờ đi ngủ hoặc vì sao một số nội dung chưa phù hợp với độ tuổi.
“Các con đi học có quy tắc ở nhà trường, bố mẹ đi làm có quy tắc với cơ quan, vậy thì ở nhà chúng ta sử dụng thiết bị chúng ta cũng nên đặt ra một quy tắc”, bà Huệ chia sẻ.
Bà cho rằng cha mẹ cần giải thích và lắng nghe để đi đến thống nhất với con. Khi trẻ hiểu mục đích của những giới hạn, việc thực hiện sẽ thuận lợi hơn. Gia đình có thể sử dụng công cụ hỗ trợ quản lý thời gian hoặc nội dung truy cập sau khi đã trao đổi rõ với trẻ.
Bà Huệ lấy ví dụ về việc giới hạn kết nối vào giờ nghỉ của con trong khi các thành viên khác vẫn cần Internet để làm việc. Công cụ quản lý có thể hỗ trợ nhu cầu này mà không phải ngắt kết nối của cả gia đình. Tuy nhiên, phụ huynh cần giải thích trước để trẻ hiểu việc giới hạn thiết bị gắn với quy tắc đã thống nhất.
Hướng dẫn trẻ tìm kiếm hỗ trợ khi gặp vấn đề
Ngoài việc lựa chọn nội dung phù hợp, trẻ cần biết cách phản ứng khi có người lạ tiếp cận hoặc thúc giục thực hiện một yêu cầu. Đây là phần kỹ năng cần được gia đình và nhà trường hướng dẫn bằng những tình huống các em có thể gặp trong học tập, giao tiếp và giải trí.
Ông Nguyễn Thanh Hòa, Phó Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TP Hồ Chí Minh, lưu ý nguy cơ từ việc sử dụng AI để giả giọng nói, hình ảnh và tác động đến tâm lý người dùng. Các đối tượng có thể tạo cảm giác khẩn cấp khiến người tiếp nhận hoang mang, chưa kịp phân biệt thông tin thật giả đã làm theo.
Theo ông Hòa, khi gặp tình huống đáng ngờ người dùng cần dừng lại, lưu giữ bằng chứng và báo sự việc với cơ quan chức năng để được hỗ trợ. Với trẻ em, việc báo cho người lớn giúp các em có người cùng xem xét và xử lý tình huống, điều này giúp các em tránh tiếp tục làm theo những yêu cầu có thể gây hại.
Bà Quỳnh cũng kể việc hướng dẫn con tạm dừng trước khi hành động nếu có người gọi điện hoặc tiếp cận qua trò chơi. Khoảng dừng giúp trẻ có thời gian suy nghĩ và bớt bị cuốn theo lời thúc giục. Đi cùng lời nhắc này, người lớn cần giúp các em nhận ra dấu hiệu bất thường và biết tìm người hỗ trợ.
Luật sư Trần Nhật Hoàng, Cố vấn Pháp lý và Đối ngoại Chi hội phía Nam (Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam), cho rằng trẻ em dễ bị tác động nên cần sự bảo vệ của người lớn. Gia đình và nhà trường cần chia sẻ gần gũi để các em tiếp nhận kiến thức, nhận diện nguy cơ và biết nhờ ai khi gặp vấn đề. Ông cũng nhấn mạnh vai trò của cơ quan nhà nước trong bảo vệ quyền lợi của trẻ.
Nhà trường có điều kiện thuận lợi để duy trì việc hướng dẫn này. Theo bà Quỳnh, học sinh tiếp xúc với thầy cô hằng ngày, hằng tuần nên trường học có thể thường xuyên cập nhật các tình huống và kỹ năng cần thiết. Việc phổ biến kiến thức cũng cần theo kịp những thay đổi của công nghệ và thủ đoạn tiếp cận người dùng.
Trong khi đó, bà Huệ đề xuất nhà trường cần tổ chức các buổi hướng dẫn chuyên sâu về an toàn thông tin. Khi học sinh sử dụng Internet để học tập, các em cũng cần được hướng dẫn cách bảo vệ mình trong quá trình sử dụng. Những kiến thức ở trường cần gắn với việc trao đổi và thống nhất cách dùng thiết bị tại gia đình.
Các ý kiến cùng đặt trọng tâm vào việc giúp trẻ hiểu và biết hành động khi gặp nguy cơ. Người lớn cần giải thích bằng tình huống cụ thể để các em biết lúc nào nên dừng lại, điều gì cần hỏi thêm và ai có thể hỗ trợ. Việc hướng dẫn cũng cần được duy trì thường xuyên khi trẻ tiếp tục học tập và khám phá trên mạng.
