Kết nối dữ liệu lớn và ứng dụng AI giúp phát hiện sớm nguy cơ, tạo thêm căn cứ cho công tác chỉ đạo, điều hành, xử lý các vấn đề về quốc phòng, an ninh, trật tự.
Từ thông tin phân tán đến nắm tình hình dựa trên dữ liệu
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, dữ liệu trở thành nguồn lực quan trọng phục vụ lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý, điều hành và hoạch định chính sách. Cùng với đó, không gian mạng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với nhiệm vụ bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và bảo vệ chủ quyền số.
Khi thông tin ngày càng nhiều, phát sinh nhanh và có mối liên hệ đa chiều, phương thức nắm tình hình chủ yếu dựa vào báo cáo, hồ sơ tài liệu riêng lẻ bộc lộ hạn chế. Đây cũng là yêu cầu được Bộ Quốc phòng và Bộ Công an đặt ra trong bối cảnh đổi mới công tác tham mưu.
Đối với Bộ Quốc phòng, yêu cầu đổi mới gắn với nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền số quốc gia, bảo đảm an ninh mạng, an toàn dữ liệu và phục vụ công tác quốc phòng, an ninh liên quan đến nội chính. Những nguy cơ tấn công mạng, gián điệp mạng, lộ lọt bí mật nhà nước, đánh cắp hoặc làm sai lệch dữ liệu đòi hỏi phải chuyển từ tổng hợp, xử lý thông tin sau khi vụ việc phát sinh sang chủ động khai thác dữ liệu, nhận diện dấu hiệu bất thường và cảnh báo nguy cơ từ sớm, từ xa.
Trong khi đó, Bộ Công an xác định dữ liệu lớn và AI là những công cụ hỗ trợ kết nối, phân tích thông tin từ nhiều nguồn, nhận diện các mối quan hệ, xu hướng và quy luật hoạt động của tội phạm. Việc kết nối dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành tạo điều kiện hình thành bức tranh tổng thể về tình hình an ninh, trật tự theo không gian, thời gian, địa bàn và lĩnh vực.
Quá trình này được thể hiện qua việc xây dựng Trung tâm Dữ liệu quốc gia và Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia. Theo Bộ Công an, nhiệm vụ đặt ra là kết nối, tích hợp dữ liệu từ 20 cơ sở dữ liệu quốc gia, 104 cơ sở dữ liệu chuyên ngành, 12 cơ sở dữ liệu trọng yếu và các nguồn khác, với hơn 7.000 thuộc tính dữ liệu. Đến nay, đã tích hợp 73/113 cơ sở dữ liệu bộ, ngành, với trên 500 triệu dữ liệu bảo đảm yêu cầu chất lượng.
Ở lĩnh vực quốc phòng, Bộ Quốc phòng đã hoàn thành xây dựng Trung tâm dữ liệu Bộ Quốc phòng, mở rộng mạng truyền số liệu quân sự đến 100% đầu mối các cấp, từ cấp 1 đến cấp 5, và 3.319 ban chỉ huy quân sự xã, phường, đặc khu. Cổng Thông tin điện tử Bộ Quốc phòng kết nối liên thông 340 trang, cổng thông tin điện tử các cấp trong toàn quân; Cổng Dữ liệu mở bước đầu có 110 cơ sở dữ liệu. Tỷ lệ ký số cá nhân trong toàn quân đạt 87%, hệ thống dịch vụ chứng thực chữ ký số chuyên dùng công vụ và các dịch vụ số chuyên ngành bảo đảm 94% được duy trì hoạt động. Các kết quả này cho thấy dữ liệu đang từng bước chuyển từ công cụ lưu trữ, quản lý sang nguồn thông tin phục vụ trực tiếp hoạt động phân tích, nhận diện vấn đề và tham mưu.
Dữ liệu lớn, AI hỗ trợ dự báo và xử lý từ sớm
Điểm đáng chú ý trong phương thức tiếp cận của Bộ Quốc phòng và Bộ Công an là hướng tới khai thác mối liên hệ giữa các nguồn dữ liệu để phục vụ phân tích, dự báo và tham mưu xử lý.
Với Bộ Quốc phòng, hệ sinh thái dữ liệu phục vụ công tác nội chính có thể bao gồm dữ liệu an ninh, an toàn hệ thống và diễn biến trên không gian mạng; dữ liệu thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo; dữ liệu về tài chính, tài sản công, đất quốc phòng, đầu tư, mua sắm và các nguồn thông tin công khai. Còn với Bộ Công an, dữ liệu lớn cho phép liên kết thông tin đa chiều từ các vụ việc, tài khoản số, địa chỉ IP, lịch sử giao dịch và phương tiện để nhận diện mạng lưới hoạt động của tội phạm. AI hỗ trợ phân loại, tổng hợp tài liệu, phát hiện bất thường, phân tích xu hướng và nhận diện những mối liên hệ mà phương pháp xử lý thủ công khó phát hiện.
Trong phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm, các công cụ này có thể hỗ trợ cảnh báo giao dịch tài chính bất thường, phát hiện dấu hiệu lừa đảo công nghệ cao, phân tích mã độc và ngăn chặn các cuộc tấn công mạng nhằm vào hạ tầng thông tin trọng yếu. Công nghệ phân tích hình ảnh, xử lý dữ liệu lớn cũng được ứng dụng trong kỹ thuật hình sự, điều tra số và phục hồi chứng cứ điện tử.
Một kết quả bước đầu đáng chú ý là Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia đã trực quan hóa 54/54 chỉ số ngành Tài chính, 10/10 chỉ số Ngân hàng Nhà nước cùng các chỉ số trọng yếu về nông nghiệp, môi trường, an toàn giao thông, phòng cháy, chữa cháy. Đây là cơ sở để hình thành các bảng điều khiển, theo dõi tình hình gần thời gian thực, phục vụ phân tích xu hướng và cảnh báo sớm.
Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ chất lượng dữ liệu. Theo Bộ Công an, trong 12 cơ sở dữ liệu trọng yếu theo kế hoạch thì mới có 8 cơ sở dữ liệu hoàn thành kết nối, đồng bộ về Trung tâm Dữ liệu quốc gia; chỉ một cơ sở dữ liệu đáp ứng đầy đủ tiêu chí chất lượng và đồng bộ thời gian thực hoặc định kỳ. Đối với 104 cơ sở dữ liệu theo Nghị quyết số 11/NQ-CP, có 67 cơ sở dữ liệu được kết nối, đồng bộ, nhưng chỉ 23 cơ sở dữ liệu đáp ứng đầy đủ các tiêu chí này.
Bảo đảm dữ liệu tin cậy, giữ trách nhiệm quyết định của con người
Cùng với yêu cầu đổi mới phương thức tham mưu, Bộ Quốc phòng và Bộ Công an đều đặt yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu và trách nhiệm của con người khi ứng dụng công nghệ. Bộ Quốc phòng xác định phải bảo đảm an ninh ngay từ khâu thiết kế hệ thống, cơ sở dữ liệu; thực hiện phân loại, xác thực, phân quyền, mã hóa, ghi nhật ký và truy vết trách nhiệm. Việc khai thác, chia sẻ dữ liệu thuộc bí mật nhà nước phải tuân thủ các quy định liên quan.
Bộ Công an yêu cầu ứng dụng AI có kiểm soát, bảo đảm khả năng kiểm chứng, truy xuất nguồn dữ liệu và giám sát thường xuyên. Kết quả do AI hỗ trợ không thể là căn cứ duy nhất cho các quyết định liên quan đến công tác phòng, chống tội phạm, bảo đảm an ninh, trật tự.
Những yêu cầu này phù hợp với chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc tổng rà soát, làm sạch, chuẩn hóa dữ liệu, kết nối trên phạm vi toàn hệ thống chính trị, chấm dứt tình trạng dữ liệu phân tán, không tương thích. Đặc biệt, người đứng đầu Đảng, Nhà nước nhấn mạnh: “Xác định trí tuệ nhân tạo là công cụ hỗ trợ mạnh mẽ nhưng không thể thay thế được trách nhiệm, thẩm quyền và việc đưa ra các quyết định của con người”.
Theo đó, công nghệ hỗ trợ phát hiện, phân tích, dự báo và đề xuất, còn cán bộ phải kiểm tra, xác minh, đánh giá và cấp có thẩm quyền quyết định phương án xử lý. Bộ Quốc phòng chú trọng vào phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong bảo vệ dữ liệu và bí mật nhà nước. Bộ Công an tập trung hoàn thiện các cơ sở dữ liệu bộ, ngành và Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia theo nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”; phát triển các nền tảng phân tích, AI và cảnh báo sớm phục vụ nghiệp vụ.
Thực tiễn triển khai tại Bộ Quốc phòng và Bộ Công an cho thấy, dữ liệu số và AI đang mở thêm căn cứ cho công tác tham mưu ở lĩnh vực nội chính từ nắm tình hình, dự báo đến đề xuất xử lý. Và hiệu quả ứng dụng phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, khả năng đảm bảo an toàn thông tin và gắn với trách nhiệm của người cán bộ, người có thẩm quyền.