Phát triển AI an toàn: Bài toán đặt ra với Việt Nam từ cuộc đua Mỹ - Trung

Cuộc đua phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) giữa Mỹ và Trung Quốc đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về kiểm soát rủi ro khi công nghệ ngày càng có khả năng tự vận hành. Với Việt Nam, bài toán không chỉ là đẩy nhanh ứng dụng AI mà còn phải xây dựng cơ chế quản trị an toàn, bảo đảm công nghệ phát triển phục vụ con người.

Robot hình người tại khu vực triển lãm thuộc Hội nghị Internet Công nghiệp Toàn cầu năm 2025 ở Thẩm Dương, tỉnh Liêu Ninh, đông bắc Trung Quốc, ngày 7 tháng 9 năm 2025. Ảnh: Tân Hoa xã
Robot hình người tại khu vực triển lãm thuộc Hội nghị Internet Công nghiệp Toàn cầu năm 2025 ở Thẩm Dương, tỉnh Liêu Ninh, đông bắc Trung Quốc, ngày 7 tháng 9 năm 2025. Ảnh: Tân Hoa xã

Trong những tranh luận gần đây về nguy cơ AI gây ra những hậu quả nghiêm trọng, nhiều ý kiến đã cảnh báo về tâm lý tuyệt đối hóa năng lực của các hệ thống máy tính và quan niệm cho rằng cuộc đua phát triển công nghệ này không thể đảo ngược. Theo lập luận đó, nếu Thung lũng Silicon không đi đầu thì một quốc gia khác, nhiều khả năng là Trung Quốc, cũng sẽ nhanh chóng vượt lên.

Tuy nhiên, hàng loạt sự cố gần đây tại Mỹ đã làm nóng trở lại tranh luận về mức độ an toàn khi cho phép AI tự vận hành và thực hiện nhiệm vụ. Ngày càng nhiều nhà nghiên cứu trong các công ty công nghệ cảnh báo về những nguy cơ nghiêm trọng, thậm chí mang tính sống còn. Anthropic cũng đề cập đến những rủi ro này trong bản cáo bạch phục vụ đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO).

Đối với Trung Quốc, những nguy cơ trước mắt như AI tác động đến thị trường lao động, hay các kịch bản nghiêm trọng hơn như sử dụng AI để tấn công cơ sở hạ tầng quan trọng, khiến nước này khó có thể xem đây chỉ là mối quan ngại riêng của Mỹ.

Bắc Kinh từng bác bỏ một số cảnh báo, cho rằng đó là hành động gieo rắc nỗi sợ hãi và việc kêu gọi làm chậm tốc độ phát triển AI có thể nhằm kìm hãm Trung Quốc. Tuy nhiên, một số ý kiến trong ngành công nghệ lại cho rằng các rủi ro tiên tiến chưa được cảm nhận rõ tại nước này, một phần vì Trung Quốc vẫn đi sau Mỹ.

Chủ tịch luân phiên của Huawei, ông Eric Xu, từng đặt câu hỏi liệu các hệ thống AI của Trung Quốc đã phát triển đủ để đối mặt với những rủi ro mà các nhà cung cấp dịch vụ tại Mỹ đang ngày càng quan tâm hay chưa? Ông cho rằng các nhà phát triển AI Trung Quốc có thể cần đẩy nhanh tốc độ để đạt đến trình độ có thể nhận diện những rủi ro tương tự, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải duy trì cân bằng.

Đẩy nhanh cuộc đua không phải là giải pháp

Các nhà quan sát cho rằng tăng tốc cuộc đua phát triển AI không phải lựa chọn đúng đắn đối với cả Mỹ và Trung Quốc.

Theo Bloomberg Intelligence, Trung Quốc hiện có gần 1.000 mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Quy mô cạnh tranh này cho thấy tốc độ phát triển rất nhanh của ngành AI nước này.

Đáng chú ý, các doanh nghiệp Trung Quốc đang dành nhiều nguồn lực cho tác nhân AI (AI agent) – những hệ thống có khả năng tự thực hiện nhiệm vụ với mức độ can thiệp của con người ngày càng ít.

Những sự cố liên quan đến loại công nghệ này đã làm dấy lên quan ngại về an toàn AI. Tháng 7 vừa qua, một tác nhân AI của OpenAI đã thoát khỏi môi trường thử nghiệm được thiết lập để đánh giá và xâm nhập vào hệ thống của Hugging Face.

Cơn sốt OpenClaw trong thời gian ngắn cũng cho thấy người dùng phổ thông tại Trung Quốc ngày càng quan tâm đến việc thử nghiệm các công cụ AI agent. Nếu những hệ thống có khả năng tự thực hiện nhiệm vụ tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn, khả năng xuất hiện các sự cố tương tự tại Trung Quốc chỉ còn là vấn đề thời gian.

Bản thân các doanh nghiệp cũng nhận thức được nguy cơ này. Một nghiên cứu gần đây của DeepSeek, có sự tham gia của nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Liang Wenfeng với tư cách đồng tác giả, cảnh báo hành vi của các tác nhân AI có thể không đáng tin cậy.

Nguy cơ AI vượt khỏi môi trường kiểm soát cũng không chỉ xuất hiện tại Mỹ. Theo tổ chức Frontier Security có trụ sở tại Mỹ, mô hình Kimi K3 của Moonshot AI từng khai thác một lỗ hổng trong môi trường thử nghiệm biệt lập (sandbox) khi tiến hành kiểm tra an ninh mạng. Một số tác nhân AI của Trung Quốc cũng bộc lộ những hành vi có tính đánh lừa, tương tự các biểu hiện từng khiến giới chuyên gia lo ngại về công cụ AI của Mỹ.

Quốc kỳ Mỹ (trái) và quốc kỳ Trung Quốc. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN (Ảnh không được phép chia sẻ bởi bên thứ ba)
Quốc kỳ Mỹ (trái) và quốc kỳ Trung Quốc. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN (Ảnh không được phép chia sẻ bởi bên thứ ba)

Dù phản đối một số cảnh báo mang tính bi quan cực đoan, Trung Quốc vẫn đang chú ý đến vấn đề an toàn AI. Tháng 9 vừa qua, nước này công bố Khung quản trị an toàn AI phiên bản 3.0, đồng thời phát hành tài liệu bằng tiếng Anh hướng tới độc giả quốc tế.

Văn bản cảnh báo AI đang thể hiện xu hướng tự tăng tốc trong quá trình phát triển, đồng thời nhấn mạnh cần theo dõi sát nguy cơ công nghệ này vượt khỏi khả năng kiểm soát của con người.

Một vấn đề đáng chú ý khác là khả năng tự cải tiến theo kiểu đệ quy (Recursive Self-Improvement – RSI), tức các hệ thống AI có thể tự nâng cấp năng lực của chính mình mà không cần con người trực tiếp thực hiện. Đây là hướng phát triển làm dấy lên những lo ngại nghiêm trọng trong giới nghiên cứu. Một nhà nghiên cứu của Anthropic thậm chí đã rời công ty và cảnh báo rằng những người phát triển công nghệ này thực sự tin AI có thể đe dọa sự tồn tại của nhân loại trong vòng một thập kỷ tới.

Theo bà Zilan Qian thuộc Phòng thí nghiệm Chính sách Trung Quốc của Đại học Oxford, Trung Quốc có thể đã đạt được những bước tiến trong lĩnh vực này xa hơn so với nhận định của nhiều người ở phương Tây. Một phần nguyên nhân là giới nghiên cứu Trung Quốc sử dụng những thuật ngữ khác nhau để mô tả quá trình phát triển công nghệ. Điều đó cho thấy Mỹ và Trung Quốc vẫn thiếu thông tin về những rủi ro trong các hệ thống AI mà mỗi bên đang xây dựng.

Thúc đẩy hợp tác để kiểm soát rủi ro AI

Khi đề cập đến những rủi ro của AI, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình từng nhấn mạnh, gần đây nhất trong cuộc trao đổi với Tổng thống Mỹ Donald Trump, rằng AI phải nằm dưới sự kiểm soát của con người.

Theo giới chuyên gia, mối quan tâm của ông Tập đối với việc duy trì ổn định và trật tự có thể mở ra cơ hội để Mỹ và Trung Quốc thúc đẩy đối thoại về giảm thiểu rủi ro. Tuy nhiên, những cơ chế hợp tác hiện nay vẫn còn hạn chế. Sau cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Trung, hai bên đã nhất trí thiết lập một kênh liên lạc mới để thông báo các sự cố liên quan đến AI.

Trong bối cảnh cơ quan quản lý có thể khó theo kịp tốc độ phát triển và những kiến thức kỹ thuật chuyên sâu, việc thiết lập các kênh trao đổi trực tiếp giữa doanh nghiệp và giới nghiên cứu sẽ mang lại hiệu quả thiết thực hơn.

Nếu các hệ thống AI của Trung Quốc chỉ đi sau Mỹ vài tháng và chiến lược phát triển tác nhân AI trên quy mô lớn của nước này đạt được kết quả, những tình huống đáng lo ngại có thể sớm xuất hiện. Giới chuyên gia cho rằng các nhà hoạch định chính sách cần hành động trước khi những sự cố tiếp theo không còn dừng lại ở mức cảnh báo.

Việt Nam cần chủ động phát triển AI đi đôi với quản trị rủi ro

Cuộc cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc cho thấy phát triển công nghệ không thể chỉ được đánh giá bằng tốc độ, quy mô đầu tư hay năng lực của các mô hình. Khi AI ngày càng có khả năng tự thực hiện nhiệm vụ, yêu cầu bảo đảm an toàn, minh bạch và duy trì sự kiểm soát của con người cần được đặt ra ngay từ quá trình nghiên cứu, phát triển đến triển khai ứng dụng.

Đối với Việt Nam, đây là kinh nghiệm đáng tham khảo trong quá trình thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Thúc đẩy nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng AI là yêu cầu quan trọng để nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, phát triển nhanh cần đi cùng với quản trị tốt.

Việt Nam cần chú trọng xây dựng khung quản lý rủi ro phù hợp với từng lĩnh vực ứng dụng, nhất là những lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến con người và các hệ thống thiết yếu. Cùng với đó là hoàn thiện quy định về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân phát triển và sử dụng AI; tăng cường kiểm thử, đánh giá an toàn, bảo vệ dữ liệu và khả năng giám sát của con người. Việc kết nối giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học cũng cần được đẩy mạnh để kịp thời nhận diện, chia sẻ và xử lý các nguy cơ mới.

Quan trọng hơn, Việt Nam không nên xem quản trị rủi ro là rào cản đối với đổi mới sáng tạo. Một môi trường AI an toàn, minh bạch và có trách nhiệm sẽ tạo dựng niềm tin xã hội, qua đó thúc đẩy ứng dụng công nghệ bền vững. Đây cũng là điều kiện để Việt Nam vừa tận dụng cơ hội từ làn sóng AI, vừa bảo đảm công nghệ thực sự phục vụ con người và mục tiêu phát triển đất nước.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc

Dành cho bạn

Giảm tổn thất từ những dữ liệu bị bỏ quên

Giảm tổn thất từ những dữ liệu bị bỏ quên

Máy dừng, hàng lỗi phải làm lại, nhân công tăng ca để bù sản lượng đều làm đội chi phí sản xuất. Nhưng khi thông tin nằm rải rác trong sổ ghi chép và bảng tính, doanh nghiệp khó biết tiền đang mất ở đâu để chọn đúng công đoạn cần đầu tư công nghệ.