Phát triển quá nóng khiến nội thành Hà Nội trở thành một đô thị nén, nơi dân số tăng nhanh, hạ tầng quá tải, không gian phát triển ngày càng chật hẹp. Những điểm nghẽn kéo dài trong thực thi quy hoạch đang đòi hỏi Thủ đô phải thay đổi cách làm, từ tư duy tổ chức không gian đến thẩm quyền và năng lực quyết định.

Trong ngày nhậm chức (28/11/2025) Chủ tịch UBND TP Hà Nội, ông Vũ Đại Thắng đặt mục tiêu xử lý các vấn đề lớn và cấp bách như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, ngập úng, chỉnh trang đô thị, quản lý đất đai và trật tự xây dựng. Theo đó, hạ tầng phải đi trước một bước để dẫn dắt quy hoạch và phát triển.

Hà Nội đang đứng trước một nghịch lý lớn trong quá trình đô thị hóa: tốc độ phát triển đô thị nhanh hơn khả năng đáp ứng của quy hoạch và hạ tầng. Dân số hơn 8,8 triệu người cùng khoảng 8 triệu phương tiện giao thông tập trung với mật độ cao trong khu vực đô thị đang tạo sức ép ngày càng lớn lên không gian nội thành.

Thực tế, từ đầu năm 2011, ông Phạm Quang Nghị, Bí thư Thành ủy Hà Nội khi đó đã đưa ra nhận định hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị của thành phố đang trong tình trạng quá tải. Công tác quản lý nhà, các khu đô thị (sau đầu tư), khu tái định cư còn nhiều bất cập. Các công trình hạ tầng xã hội chậm được triển khai. Phần lớn các khu đô thị mới đều thiếu, chưa xây dựng đồng bộ, kịp thời phục vụ nhân dân các công trình công cộng như: trường học, cơ sở y tế, nhà văn hóa.

Nhìn lại 15 năm qua, TP Hà Nội đã dành khá nhiều nguồn lực để lấp đầy các khoảng trống ông Phạm Quang Nghị nêu ra. Tuy nhiên, do khu đô thị mới liên tục hình thành, kéo theo nhu cầu lớn về giao thông, trường học, bệnh viện, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng. Nhưng để đầu tư một hệ thống hạ tầng đồng bộ cần nguồn lực lớn và thời gian dài. Vì vậy, tại không ít nơi, hạ tầng vẫn phải chạy theo tốc độ phát triển đô thị.

Một trong những biểu hiện rõ nhất là áp lực lên hệ thống trường học, đặc biệt tại khu vực nội thành và những địa bàn đô thị hóa nhanh. Nhiều trường tiểu học, trung học cơ sở có số học sinh thực tế vượt quy mô dự kiến, khiến sĩ số lớp luôn ở mức cao, trong khi phòng học, sân chơi và các công trình phụ trợ khó đáp ứng đầy đủ nhu cầu. Sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào vận hành từ ngày 1/7/2025, nhiều phường nội thành không có trường trung học phổ thông.

Tình trạng này thể hiện rõ tại những khu vực tập trung đông dân cư như Đống Đa, Ô Chợ Dừa, Hoàng Liệt... Mỗi mùa tuyển sinh đầu cấp, những năm trước đây, việc giành một suất học trường công lại trở thành nỗi lo của không ít gia đình. Có thời điểm, phụ huynh phải xếp hàng từ đêm để đăng ký cho con vào lớp 1. Những hình ảnh ấy phần nào cho thấy khoảng cách ngày càng lớn giữa tốc độ gia tăng dân số và khả năng đáp ứng của hạ tầng giáo dục.

Nguyên nhân trước hết là sự gia tăng dân số cơ học tại những khu vực có tốc độ đô thị hóa cao. Các khu chung cư, khu đô thị mới tập trung hàng nghìn, thậm chí hàng vạn cư dân, nhưng quỹ đất dành cho trường học và công trình công cộng có thời điểm chưa được bố trí tương xứng hoặc chưa được đầu tư đồng bộ với tiến độ đưa nhà ở vào sử dụng.

Cùng với trường học, giao thông đang là một trong những điểm nghẽn lớn nhất của Hà Nội. Ùn tắc kéo dài xuất hiện trên nhiều trục hướng tâm và tuyến vành đai như Nguyễn Trãi, Lê Văn Lương, Trần Duy Hưng, Vành đai 2, Vành đai 3, khu vực Pháp Vân... Tình trạng này làm tăng thời gian đi lại, chi phí vận tải, logistics, đồng thời tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và chất lượng sống đô thị.

Nguyên nhân trước hết nằm ở sự mất cân đối giữa tốc độ gia tăng phương tiện và khả năng phát triển hạ tầng. Số lượng ô tô, xe máy tăng nhanh trong khi quỹ đất dành cho giao thông tại khu vực nội đô có giới hạn.

Nguyên nhân trước hết nằm ở sự mất cân đối giữa tốc độ gia tăng phương tiện và khả năng phát triển hạ tầng. Số lượng ô tô, xe máy tăng nhanh trong khi quỹ đất dành cho giao thông tại khu vực nội đô có giới hạn. Những khu vực đã đô thị hóa từ lâu gần như không còn nhiều dư địa để mở rộng mặt đường. Mỗi dự án mở rộng đường lại liên quan đến nhà dân, công trình, đất đai, giải phóng mặt bằng và nguồn vốn rất lớn.

Một nguyên nhân khác là sự tập trung quá lớn của các chức năng đô thị vào khu vực nội thành. Việc làm, trường học, bệnh viện, trung tâm thương mại, dịch vụ và cơ quan hành chính vẫn tập trung tại những nơi có mật độ dân cư cao, tạo ra dòng người di chuyển lớn từ các khu vực ngoại vi vào trung tâm mỗi ngày. Các tuyến đường hướng tâm và đường vành đai cùng lúc gánh giao thông đi vào, đi ra và giao thông nội vùng. Khi lưu lượng phương tiện tăng mạnh vào giờ cao điểm, nguy cơ ùn tắc càng lớn.

Không chỉ giao thông động, giao thông tĩnh cũng là điểm nghẽn kéo dài. Tại phố cổ, các tuyến phố trung tâm và những khu dân cư hình thành từ nhiều thập kỷ trước, quỹ đất dành cho bãi đỗ xe vốn đã hạn chế, trong khi số lượng phương tiện tiếp tục tăng. Khi không có đủ bãi đỗ tập trung, phương tiện phải tìm chỗ đỗ trên lòng đường, vỉa hè hoặc những khoảng đất trống, tiếp tục thu hẹp không gian dành cho giao thông và người đi bộ.

Thực tế, Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, được Thủ tướng phê duyệt cuối năm 2011, đã đặt ra những định hướng khá rõ nhằm giảm áp lực cho khu vực nội đô.

Theo quy hoạch, một số cơ quan Trung ương và các bộ, ngành được định hướng di dời ra ngoài nội đô; hệ thống trường đại học, cao đẳng được phân bố, sắp xếp lại, với khu vực nội đô khống chế khoảng 30 vạn sinh viên. Các cơ sở y tế, công nghiệp cũng được định hướng di dời, ưu tiên quỹ đất sau di dời để xây dựng công viên, vườn hoa và các công trình phục vụ cộng đồng.

Đáng chú ý, quy hoạch xác định xây dựng 5 đô thị vệ tinh gồm Hòa Lạc, Sơn Tây, Xuân Mai, Phú Xuyên và Sóc Sơn. Các đô thị này được định hướng có chức năng hỗn hợp và đặc thù riêng, hoạt động tương đối độc lập, qua đó hỗ trợ và chia sẻ với đô thị trung tâm về nhà ở, đào tạo, công nghiệp và dịch vụ.

Tuy nhiên, gần 15 năm qua, sau nhiều lần điều chỉnh quy hoạch Thủ đô, không ít định hướng vẫn chưa đạt được kết quả như kỳ vọng. Điển hình là hệ thống trường đại học vẫn tập trung trong khu vực nội thành. Trong khi đó, một số cơ sở sản xuất sau khi di dời lại được chuyển đổi thành các dự án nhà ở, công trình cao tầng.

Ngay từ năm 2014, trong quá trình thực hiện quy hoạch chung, Hà Nội đã đặt ra yêu cầu khi di dời các cơ sở công nghiệp, trường học, bệnh viện ở các quận Đống Đa, Thanh Xuân cũ, việc chuyển đổi công năng quỹ đất phải ưu tiên xây dựng các công trình công cộng, trong đó có công viên, vườn hoa, sau đó mới đến các dự án phát triển đô thị.

Quyết định 1495 về quy hoạch hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa Hà Nội đến năm 2030, ban hành tháng 3/2014, cũng nêu rõ tại những địa phương có chỉ tiêu cây xanh thấp như Thanh Xuân, Đống Đa, chức năng cây xanh được ưu tiên khi chuyển đổi sử dụng đất.

Tuy nhiên, theo tìm hiểu của phóng viên, trong những năm qua, hàng loạt nhà máy được di dời khỏi các phường trong nội đô nhằm giảm ô nhiễm môi trường và ùn tắc giao thông. Nhưng khi chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chủ đầu tư và cơ quan chức năng lại có xu hướng ưu tiên xây dựng tòa nhà, khu đô thị hơn là dành quỹ đất cho cây xanh, công viên, vườn hoa.

Từ đó, nhiều tuyến đường tại Hà Nội dần hình thành những dãy cao ốc ken đặc, thường được ví như những “rừng” cao ốc. Điển hình là hai bên tuyến đường Nguyễn Tuân, nay thuộc phường Thanh Xuân. Trước đây, khu vực này có các nhà xưởng cũ rộng vài chục ha. Sau khi các nhà máy được di dời ra ngoại thành, trên tuyến đường dài hơn 700 m đã hình thành hơn 20 tòa nhà cao tầng như Imperia Garden, TNR Goldseason, 90 Nguyễn Tuân, Việt Đức Complex, Thống Nhất Complex, The Legend... Với khoảng 6.000-7.000 căn hộ đã được bán, các khu chung cư trên tuyến đường này có khoảng 25.000 người sinh sống.

Từ sau 1954 đến nay, Hà Nội đã có 9 lần quy hoạch chung được phê duyệt. Các quy hoạch trước đây đã được phê duyệt nhưng vướng ở khâu kế hoạch và tiến độ thực hiện. Hiện nay, Hà Nội có thuận lợi về hành lang pháp lý với các nghị quyết và Luật Thủ đô sửa đổi, trong đó có 199 chính sách đặc thù.

Không kém Nguyễn Tuân về tốc độ xây dựng nhà cao tầng và mật độ dân cư là trục đường Lê Văn Lương. Tuyến đường dài khoảng 2 km nhưng “cõng” tới 40 cao ốc, với một số dự án như Golden Palm, Golden Palace, 18T1 và 18T2 Trung Hòa - Nhân Chính, Star City, Hanoi Center Point, Oriental Lê Văn Lương... và khoảng 3.500 căn hộ.

Đáng chú ý, dù các tòa nhà cao tầng đã ken đặc dọc tuyến Lê Văn Lương, cơ quan chức năng Hà Nội vẫn có những điều chỉnh quy hoạch theo hướng tăng chiều cao công trình. Nội dung này từng được Thanh tra Bộ Xây dựng nêu tại Kết luận thanh tra số 39/KL-TTr ngày 17/5/2022.

Cụ thể, dự án trung tâm thương mại và văn phòng cho thuê tại số 19 Lê Văn Lương được điều chỉnh từ 12 lên 16 tầng; tòa nhà Hà Nội Center Point tại các ô đất ký hiệu 4.1-CC, 3.7-CC được nâng thêm cả chục tầng, đồng thời tăng mật độ xây dựng từ 26% lên 52%; tòa nhà Diamond Flower tại ô đất 9.1-CC được điều chỉnh từ 6 lên 39 tầng.

Những con số này cho thấy phía sau những dãy cao ốc là một vấn đề lớn hơn về quy hoạch và thực hiện quy hoạch. Khi quỹ đất nội đô ngày càng hạn hẹp, việc gia tăng tầng cao và mật độ xây dựng nếu không đi cùng năng lực hạ tầng tương ứng sẽ tiếp tục làm gia tăng áp lực lên giao thông, trường học, không gian công cộng và chất lượng sống.

Từ những điểm nghẽn đô thị trong các phường nội thành, nhiều năm qua, TP Hà Nội luôn đau đáu phương án mở không gian phát triển mới từ trục sông Hồng. Định hướng này không phải là một ý tưởng quy hoạch đơn lẻ mà được đặt trên nền tảng của một hệ thống chủ trương, chính sách và quy hoạch mới của Trung ương và Thành phố. Trong đó, Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, Luật Thủ đô và Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm là những căn cứ quan trọng để Hà Nội hình thành tư duy phát triển mới, tạo dư địa và động lực cho không gian đô thị trong giai đoạn tiếp theo.

Đó là những căn cứ để Hà Nội xây dựng Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng với tầm nhìn không chỉ giải quyết bài toán chỉnh trang một khu vực ven sông mà hướng tới tạo lập một cấu trúc phát triển mới cho toàn Thành phố. Trong đó, Nghị quyết 02 có ý nghĩa đặc biệt khi đặt vấn đề xây dựng và phát triển Thủ đô trong một giai đoạn mới. Cùng với Luật Thủ đô với các cơ đặc thù, Hà Nội có thêm cơ sở để chủ động hơn trong tổ chức không gian, huy động nguồn lực và triển khai những dự án có quy mô lớn, có tính liên kết cao.

Trên nền tảng đó, Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, sông Hồng được xác định là trục phát triển chiến lược, đóng vai trò không gian sinh thái, văn hóa và kinh tế trung tâm. Việc hình thành “Con đường di sản” cùng hệ thống công viên ven sông sẽ tạo nên biểu tượng phát triển mới của Thủ đô.

Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định là một trong 9 động lực phát triển của Thủ đô. Đây là thay đổi có tính chất đột phá về tư duy không gian. Phạm vi nghiên cứu Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng trải dài khoảng 40 km, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, với quy mô khoảng 11.418 ha, thuộc địa giới 16 xã, phường. Toàn bộ khu vực nghiên cứu có thể hình thành không gian phát triển với dân số dự báo từ 800.000 đến 1,2 triệu người.

Phạm vi nghiên cứu Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng trải dài khoảng 40 km, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, với quy mô khoảng 11.418 ha, thuộc địa giới 16 xã, phường. Toàn bộ khu vực nghiên cứu có thể hình thành không gian phát triển với dân số dự báo từ 800.000 đến 1,2 triệu người.

Thực tế hiện nay cho thấy khu vực hai bên sông vẫn còn thiếu hạ tầng giao thông, hạ tầng kỹ thuật và cảnh quan đô thị; các tuyến đường dân sinh nhỏ hẹp, trong khi hệ thống đê vừa thực hiện chức năng phòng chống lũ vừa trở thành một trục giao thông chính. Những hạn chế này khiến không gian sông Hồng chưa được kết nối đầy đủ với cấu trúc đô thị.

Bởi vậy, định hướng quy hoạch đưa ra một sự chuyển đổi quan trọng: từ một đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông”. Trục cảnh quan ven sông được xác định là không gian chiến lược về cảnh quan, giao thông và phát triển đô thị.

Không gian hai bên sông sẽ được tổ chức theo hướng trở thành trục xương sống về cảnh quan, văn hóa, lịch sử và môi trường của Thủ đô. Các công viên cây xanh, công viên văn hóa, không gian cộng đồng, dịch vụ du lịch, vui chơi giải trí, các công trình văn hóa mang tính biểu tượng sẽ tạo nên một hệ thống không gian công cộng mới cho người dân.

Đồng thời, giao thông đường bộ, đường thủy và đường sắt đô thị được định hướng kết nối thành hệ thống liên hoàn; các cây cầu vượt sông trở thành những điểm kết nối quan trọng giữa hai bờ và giữa khu vực ven sông với các khu vực phát triển khác của Thành phố.

Không gian được phân theo các cao độ địa hình để lựa chọn chức năng phù hợp: khu vực trên 11,5 m có thể xây dựng mới; từ 9,5-11,5 m là không gian linh hoạt, tổ chức các công trình thích ứng và dân cư hiện có; dưới 9,5 m ưu tiên phục hồi sinh thái, giao thông chậm và đường dạo cảnh quan. Cách tiếp cận này cho thấy không gian sông Hồng được mở theo hướng thích ứng với tự nhiên, thay vì tìm cách “cải tạo” tự nhiên để phục vụ đô thị.

Đây không chỉ là việc mở thêm một tuyến đường hay xây dựng thêm các khu đô thị. Về bản chất, đây là quá trình tổ chức lại một không gian rộng lớn để sông Hồng trở thành một bộ phận hữu cơ của đô thị trung tâm.

Từ các căn cứ mới của Trung ương, đặc biệt là Nghị quyết 02-NQ/TW, cùng với Luật Thủ đô, các cơ chế đặc thù và Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Hà Nội đang có điều kiện để chuyển hóa những tiềm năng lâu nay chưa được khai thác thành không gian phát triển thực sự.

Nếu được triển khai đúng định hướng, trục sông Hồng sẽ không chỉ tạo thêm dư địa phát triển đô thị mà còn mở rộng không gian xanh, không gian công cộng, văn hóa, du lịch và kinh tế sáng tạo; đồng thời kết nối hai bờ sông với các cực phát triển mới của Thành phố.

Nếu trục sông Hồng mở ra không gian phát triển mới thì các đại dự án đô thị quy mô lớn đang được Hà Nội triển khai sẽ là những “mảnh ghép” cụ thể để từng bước hiện thực hóa cấu trúc đô thị theo Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Điểm đáng chú ý là các dự án này không chỉ nhằm tạo thêm nhà ở hay mở rộng đô thị, mà được đặt trong bài toán tái cấu trúc không gian, bổ sung hạ tầng và hình thành những cực phát triển mới.

Đây cũng là bước chuyển từ cách phát triển đô thị theo từng dự án riêng lẻ sang tổ chức những không gian có quy mô lớn, có khả năng tích hợp đồng bộ giữa nhà ở, giao thông, dịch vụ, công viên, thể thao, công nghệ và các chức năng đô thị khác. Qua đó, áp lực lên khu vực nội đô có thể từng bước được chia sẻ, đồng thời tạo thêm dư địa để Hà Nội phát triển theo hướng đa cực, cân bằng và bền vững hơn.

Thời gian qua, Thành phố đã triển khai một loạt dự án có quy mô hàng nghìn héc-ta. Trong đó, Khu đô thị thể thao quốc tế Hà Nội có quy mô gần 9.000 ha, gồm 4 phân khu, tổng vốn khoảng 925.000 tỷ đồng. TP Hà Nội định hướng quy mô dân số khu vực này khoảng 1,2 triệu người. Dự án khởi công ngày 19/12/2025 với hạng mục bãi đỗ xe rộng 2,1 ha thuộc phân khu B. Đến nay, công tác giải phóng mặt bằng đạt khoảng 50% khối lượng, với số tiền bồi thường đã chi khoảng 50.000 tỷ đồng.

Tại khu vực phía Bắc, Khu đô thị đa mục tiêu tại các xã Thư Lâm, Đông Anh có quy mô khoảng 736 ha, quy mô dân số khoảng 200.000 người, với tổng vốn hơn 85.000 tỷ đồng, được khởi công ngày 2/2. Bên cạnh đó là Khu đô thị đa mục tiêu tại các xã Thiên Lộc, Phúc Thịnh, có quy mô dân số hơn 200.000 người, rộng khoảng 474 ha, tổng vốn gần 99.900 tỷ đồng, cũng khởi công ngày 2/2.



Các dự án này cho thấy không gian phát triển của Hà Nội đang được mở rộng theo hướng hình thành những khu vực đô thị mới có quy mô lớn, thay vì tiếp tục dồn thêm dân cư và chức năng vào khu vực nội đô vốn đã quá tải. Tuy nhiên, đây cũng là những dự án có quy mô và yêu cầu triển khai rất lớn. Với Bắc Thăng Long Urban City, phương án quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 đã được lấy ý kiến người dân và kết thúc thời gian niêm yết; đơn vị tư vấn đang hoàn thiện hồ sơ trình thẩm định, trong khi báo cáo nghiên cứu khả thi và hồ sơ đầu tư chưa được phê duyệt.

Từ bài toán tháo gỡ điểm nghẽn trong nội đô đến mở không gian ven sông Hồng và hình thành các đại dự án đô thị mới, Hà Nội đang từng bước chuyển sang một cấu trúc phát triển khác. Đây là quá trình tái thiết ở quy mô lớn, đòi hỏi không chỉ nguồn lực đầu tư mà cả một phương thức quản trị, tổ chức thực hiện và kiểm soát quy hoạch phù hợp với tầm nhìn 100 năm.

*****
Bài và ảnh: Quang Phong - Xuân Cường
Trình bày: Nguyễn Hà