Không chỉ là chuyện sử dụng AI
Tại Hội thảo khoa học quốc tế “Trí tuệ nhân tạo trong giáo dục: Những vấn đề trọng yếu trong nghiên cứu và đào tạo giáo viên” do Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh tổ chức ngày 2/10, các chuyên gia tập trung phân tích những thay đổi trong hoạt động dạy và học, cùng yêu cầu đặt ra đối với người thầy.
Theo Tiến sĩ Cao Anh Tuấn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, AI đang tác động sâu đến nội dung, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá và quản lý giáo dục. Sự thay đổi này đồng thời đặt ra những yêu cầu mới về đạo đức, trách nhiệm và đào tạo đội ngũ giáo viên.
Giáo sư Ho Ryong Park, Murray State University (Hoa Kỳ), cho rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có sử dụng AI hay không, mà là sử dụng công nghệ như thế nào để vẫn giữ được những giá trị của con người trong giáo dục.
Theo ông, AI có thể hỗ trợ giáo viên xây dựng hoạt động học tập, tạo phản hồi, thiết kế tài liệu phù hợp với từng người học, xây dựng tình huống, câu hỏi hay mô phỏng. Tuy nhiên, tốc độ tạo nội dung không đồng nghĩa với chất lượng. Giáo viên vẫn phải kiểm tra tính chính xác, mức độ phù hợp và giá trị học tập của những gì AI đưa ra.
Điều này đặc biệt quan trọng khi AI ngày càng được học sinh sử dụng trực tiếp. Nếu học sinh đưa toàn bộ bài toán hoặc bài tập cho AI và nhận lại lời giải hoàn chỉnh, sản phẩm cuối cùng có thể chỉn chu nhưng chưa chắc phản ánh quá trình tư duy của người học.
Tiến sĩ Nguyễn Thụy Phương Trâm, Khoa Sư phạm, Trường Đại học Đà Lạt, từ nghiên cứu về tổ chức học Toán với AI, cũng lưu ý nguy cơ người học hình thành sự phụ thuộc mà không nhận ra.
Khảo sát của nhóm nghiên cứu trên 1.513 học sinh THPT và 103 giáo viên Toán tại Lâm Đồng cho thấy 97,8% học sinh được hỏi từng sử dụng AI cho việc học Toán; 60,6% thường tìm đến AI khi gặp bài toán khó.
Đáng chú ý, gần 90% học sinh cho biết việc sử dụng AI diễn ra một cách tự phát, trong khi chỉ 23,7% cho biết được hướng dẫn chính thức từ giáo viên về cách sử dụng công cụ này.
Kết quả khảo sát cũng cho thấy khoảng cách giữa cách học sinh nhìn nhận việc sử dụng AI và quan sát của giáo viên. Có 78,7% học sinh cho biết thường đọc kỹ lời giải của AI để hiểu, nhưng 40,8% thừa nhận có xu hướng phụ thuộc vào AI. Trong khi đó, 78,6% giáo viên nhận thấy học sinh có biểu hiện phụ thuộc, 71,8% nhận thấy khả năng tự tìm tòi giảm và 63,1% cho rằng học sinh gặp khó khăn khi giải thích quá trình tư duy.
Những kết quả này đặt ra vấn đề vượt ra ngoài việc sao chép câu trả lời. Khi lời giải được trình bày mạch lạc và có vẻ hợp lý, người học có thể cảm thấy mình đã hiểu nhưng lại gặp khó khăn khi phải tự xây dựng hoặc giải thích cách giải.
Từ “dùng AI” đến “biết kiểm chứng AI”
Với môn Toán, yêu cầu kiểm chứng càng trở nên rõ ràng bởi một câu trả lời có vẻ hợp lý chưa chắc đã đúng trong mọi điều kiện.
Nghiên cứu của Tiến sĩ Nguyễn Thụy Phương Trâm và nhóm tác giả đề xuất cách tiếp cận “Tự nghĩ trước - Hỏi AI gợi ý - Kiểm chứng và sửa”. Theo đó, học sinh cần tự hình thành hướng giải, chỉ sử dụng AI ở điểm thực sự gặp khó khăn để nhận gợi ý, sau đó kiểm tra kết quả và chịu trách nhiệm về lời giải cuối cùng.
Cách tiếp cận này đặt năng lực Toán học vào vị trí như một “bộ lọc” đối với AI. Học sinh phải biết kiểm tra điều kiện, thử giá trị đặc biệt, tìm phản ví dụ, kiểm tra tính tương đương của các bước biến đổi và xem xét kết luận có phù hợp với giả thiết hay không.
Giáo sư Ho Ryong Park cũng nhấn mạnh vai trò của giáo viên trong việc tạo ra mối liên kết giữa giáo viên, người học và AI. Giáo viên không nên đơn thuần truyền lại phản hồi do AI tạo ra, trong khi học sinh cũng không nên xem kết quả từ AI là đáp án cuối cùng.
Điều này kéo theo sự thay đổi trong kiểm tra đánh giá. Thay vì chỉ quan tâm đến sản phẩm cuối cùng, giáo viên có thể yêu cầu học sinh trình bày quá trình suy nghĩ, giải thích cách lựa chọn phương pháp, chỉ ra lỗi và cách sửa, đồng thời minh bạch về mức độ sử dụng AI.
Khảo sát tại Lâm Đồng cho thấy 67% giáo viên được hỏi đã yêu cầu học sinh giải thích cách suy luận; 63,1% tăng cường các hình thức kiểm tra trên lớp không có kết nối mạng và 47,6% sử dụng hình thức hỏi đáp ngắn để kiểm tra quá trình hiểu bài.
Đây cũng là hướng được thể hiện trong nhiều nghiên cứu tại hội thảo. Trong 87 công trình được lựa chọn đưa vào kỷ yếu, bên cạnh các nghiên cứu về ứng dụng AI trong từng môn học còn có những chủ đề như năng lực AI của giáo viên và cán bộ quản lý, liêm chính học thuật, bảo vệ dữ liệu trẻ em, thiên lệch thuật toán, sự phụ thuộc công nghệ và mô hình đồng sáng tạo giữa con người và AI.
Như vậy, câu hỏi đang dần chuyển từ “có nên sử dụng AI trong giáo dục?” sang những vấn đề cụ thể hơn: sử dụng ở khâu nào, với mục đích gì, ai kiểm chứng kết quả và đánh giá người học như thế nào để vẫn nhìn thấy năng lực thực sự của họ.
Một góc nhìn khác được Giáo sư, Tiến sĩ Tahara Hiroki, Ritsumeikan Asia Pacific University (Nhật Bản), đưa ra là không nên chỉ tranh luận AI là “thiên thần” hay “ác quỷ”. Điều quan trọng hơn là con người chủ động sử dụng AI hay để AI chi phối cách học tập và làm việc.
Từ nghiên cứu ứng dụng AI trong dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ tại Nhật Bản, ông cho rằng AI có thể hỗ trợ những cách tiếp cận liên ngành như STEAM, giúp người học sử dụng ngôn ngữ như một công cụ để khám phá khoa học, công nghệ, văn hóa và nghệ thuật.
Tuy nhiên, AI hay bất kỳ phương pháp mới nào cũng không tự động tạo ra một giờ học hiệu quả. Một hoạt động STEAM có thể tạo ra sản phẩm hấp dẫn nhưng nếu giáo viên và học sinh quá tập trung vào việc hoàn thành sản phẩm, mục tiêu ngôn ngữ có thể bị bỏ quên. Vì vậy, phương pháp mới cần được kết hợp phù hợp với phương pháp cũ và mục tiêu học tập.
Đối với đào tạo giáo viên, yêu cầu không chỉ là trang bị kỹ năng sử dụng công cụ AI mà còn hình thành năng lực sư phạm trong môi trường có AI: biết lựa chọn công cụ, thiết kế hoạt động, nhận diện giới hạn của công nghệ, kiểm chứng thông tin, bảo đảm liêm chính học thuật và bảo vệ dữ liệu người học.
Khi AI ngày càng dễ tiếp cận, giáo viên cần hiểu người học, hiểu mục tiêu giáo dục để biết lúc nào nên sử dụng công nghệ hỗ trợ, lúc nào cần để người học tự suy nghĩ.
