Từ số hóa tài liệu đến tổ chức lại nguồn tri thức
Xây dựng thư viện số đang mở ra hướng tiếp cận mới trong quản lý và khai thác tài nguyên thông tin tại các trường đại học. Thay vì đầu tư riêng lẻ, các cơ sở có thể kết nối, chia sẻ nguồn học liệu trên nền tảng chung, qua đó hạn chế trùng lặp nguồn lực và mở rộng khả năng tiếp cận tài liệu phục vụ học tập, nghiên cứu.
Theo PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, chuyển đổi số thư viện không đơn thuần là số hóa tài liệu hay đầu tư phần mềm mà còn đòi hỏi đổi mới cách tổ chức, quản lý và quản trị nguồn tài nguyên thông tin. Với mô hình dùng chung, các đơn vị có thể chia sẻ hạ tầng, kết nối tài nguyên nhưng vẫn cần bảo đảm đặc thù hoạt động, không gian dữ liệu và quyền quản trị riêng của mỗi cơ sở. Việc đưa thư viện số vào hoạt động tại Trung tâm Thông tin, Thư viện của trường là bước triển khai cụ thể theo hướng này.
Từ góc độ tổ chức hệ thống, PGS.TS Nguyễn Thế Dũng nhấn mạnh vai trò của mạng lưới thư viện kết nối trên cơ sở tiêu chuẩn thống nhất. Hiệu quả của mô hình không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn cần cơ chế chính sách, phương thức quản trị, nguồn tài nguyên số, đội ngũ nhân lực và cách vận hành hướng đến nhu cầu người sử dụng.
Những yêu cầu này cho thấy nền tảng công nghệ chỉ là điều kiện ban đầu. Theo Thạc sĩ Nguyễn Hải Gian, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, thư viện số cần được nhìn nhận như hạ tầng tri thức phục vụ trực tiếp hoạt động giảng dạy, học tập và nghiên cứu, thay vì chỉ là kho lưu trữ tài liệu điện tử. Để phát huy giá trị, các cơ sở phải quan tâm đến chất lượng dữ liệu, chuẩn hóa siêu dữ liệu, bảo quản tài nguyên, quyền truy cập và năng lực của người làm thư viện.
Tiến sĩ Thái Thu Hoài, Khoa Thư viện và Xuất bản, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, cho rằng mối quan hệ giữa thư viện và nhà xuất bản cần được mở rộng theo hướng hợp tác sâu hơn, thay vì chỉ dừng ở việc cung cấp và sử dụng tài liệu. Sự phối hợp về nội dung, dữ liệu, bản quyền và nền tảng phân phối sẽ góp phần đa dạng hóa nguồn học liệu, đồng thời tạo điều kiện để tri thức đến với người học thuận lợi hơn.
Theo Thạc sĩ, Nghiên cứu sinh Ngô Nguyễn Cảnh, Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, phát triển thư viện số cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện các quy định pháp lý liên quan đến việc sao chép, cho mượn tài liệu số có kiểm soát và khai thác dữ liệu văn bản. Đây là những vấn đề cần được xem xét để vừa đáp ứng nhu cầu tiếp cận tài liệu phục vụ giảng dạy, học tập, nghiên cứu, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu quyền tác giả.
Đổi mới văn hóa đọc phải bắt đầu từ người học
Khi nguồn tài liệu ngày càng dễ tiếp cận trên môi trường số, yêu cầu đặt ra không chỉ là giúp sinh viên tìm kiếm thông tin nhanh hơn mà còn hình thành năng lực lựa chọn, đánh giá và vận dụng tri thức. Khả năng tìm thấy tài liệu mới là bước đầu; người học còn cần biết đối chiếu nguồn tin, đọc có mục đích và sử dụng thông tin có trách nhiệm trong học tập, nghiên cứu.
Vì vậy, chuyển đổi số thư viện cần gắn với đổi mới hoạt động hướng dẫn đọc và phát triển kỹ năng thông tin. Thư viện có thể phối hợp với giảng viên tổ chức các hoạt động tìm kiếm, đánh giá tài liệu, đọc chuyên sâu và khai thác nguồn tin theo từng lĩnh vực. Khi được tích hợp vào quá trình đào tạo, những hoạt động này giúp thư viện tham gia sâu hơn vào đời sống học thuật, thay vì chỉ đóng vai trò cung cấp tài liệu khi người học có nhu cầu.
Tại Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, Ngày hội Thư viện đồng hành cùng sinh viên lần thứ XI - năm 2026, với chủ đề “Kết nối tri thức - Kiến tạo tương lai số”, kết hợp nhiều hoạt động như Không gian văn hóa Hồ Chí Minh, Không gian văn hóa đọc, cuộc thi “Để trở thành bạn đọc Không gian thông minh: dễ hay khó?”, triển lãm khoa học và công nghệ cùng các khu vực tương tác sáng tạo. Những hoạt động này tạo thêm cơ hội để sinh viên tiếp cận tri thức qua trải nghiệm, giao lưu và thực hành, bổ sung cho việc khai thác tài liệu trong thư viện.
Một hướng tiếp cận khác là kết nối nguồn học liệu với hoạt động đào tạo và trải nghiệm đọc của sinh viên. Ngày 7/10/2026, Trường Đại học Hoa Sen ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác với Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, hướng đến phát triển giáo trình, tài liệu giảng dạy, công trình nghiên cứu và sách điện tử. Hai bên cũng phối hợp tổ chức tọa đàm, giao lưu tác giả - tác phẩm, các dự án sáng tạo và ngày hội văn hóa đọc, tạo thêm cơ hội để sinh viên tiếp cận tri thức, lịch sử và văn hóa TP Hồ Chí Minh. Việc nhà xuất bản trao tặng hai tủ sách điện tử và 200 voucher mua sách cho sinh viên là một phần trong nỗ lực đưa tài nguyên đọc đến gần hơn với người học.
Từ những mô hình này, có thể thấy phát triển văn hóa đọc trong môi trường đại học cần sự phối hợp giữa nhà trường, thư viện, nhà xuất bản và các đơn vị cung cấp học liệu. Tuy nhiên, hoạt động đọc sẽ khó duy trì hiệu quả nếu chỉ dừng lại ở những sự kiện theo đợt. Điều quan trọng là tạo được sự liên kết giữa nguồn tài liệu, chương trình đào tạo và nhu cầu tự học, để sinh viên có điều kiện tiếp cận, tìm hiểu và sử dụng tri thức thường xuyên.
Trong kết nối nguồn học liệu giữa các cơ sở giáo dục, mô hình thư viện số dùng chung do Công ty Cổ phần Thư viện Số Việt Nam (ViLIB) phát triển hướng đến việc kết nối tài nguyên trên cùng hạ tầng, đồng thời duy trì không gian học liệu và quyền quản trị riêng cho từng trường đại học.
Theo ông Nguyễn Anh Dũng, nhà sáng lập, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thư viện Số Việt Nam, mô hình này mở ra hướng chia sẻ tài nguyên giữa các thư viện, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận tri thức. Việc hỗ trợ 1.000 “Không gian tri thức số - Thư viện số dùng chung” tại các địa bàn còn khó khăn cũng hướng đến mục tiêu mở rộng cơ hội tiếp cận học liệu, với thời gian hỗ trợ nền tảng dự kiến 12 tháng và quyền tiếp cận khoảng 3.000 đầu sách, tài nguyên theo điều kiện cấp phép. Đối với các trường đại học, hiệu quả của mô hình không chỉ nằm ở khả năng kết nối nguồn tài nguyên mà còn ở mức độ đáp ứng nhu cầu giảng dạy, học tập, nghiên cứu và khả năng duy trì hoạt động lâu dài.
