Gỡ rối tâm lý học đường - Bài cuối: Không để học sinh đối diện với "dông bão một mình"

Một tờ hướng dẫn đủ ngắn, một vai trò đủ rõ

Hành lang pháp lý cho công tác tư vấn học đường đang dần được làm mới. Thông tư số 18/2025/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo (có hiệu lực từ ngày 31/10/2025) đã quy định rõ hoạt động tư vấn phải lấy người học làm trung tâm, bảo mật thông tin và kịp thời hỗ trợ. Người đứng đầu cơ sở giáo dục có trách nhiệm thành lập bộ phận tư vấn và thiết lập hệ thống tiếp nhận thông tin về tình huống khó khăn của học sinh.

Dù vậy, đưa chính sách vào quy trình vận hành hằng ngày vẫn là một chặng đường dài. Bà Nguyễn Phương Anh, đại diện Happier Me - Wellbeing Circles, đánh giá Việt Nam không thiếu tài liệu chuyên môn, phần lớn được dịch hoặc điều chỉnh từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Tuy nhiên, tài liệu quá dài khiến giáo viên khó tra cứu kịp thời khi đối diện với những học sinh đang thu mình lại.

Giải pháp thiết thực được bà Phương Anh đề xuất, đó là rút gọn các hướng dẫn thành một đồ họa thông tin (infographic) dài khoảng hai trang. Chỉ cần 5 - 10 phút đọc, thầy cô có thể nắm được kịch bản ứng phó, hành động cụ thể và ranh giới trách nhiệm.

Mục tiêu không phải biến mỗi giáo viên thành một chuyên viên tâm lý - điều dễ gây quá tải - mà là trang bị kỹ năng quan sát, phản hồi, kết nối và theo dõi. Đồng thời, khi bản thân giáo viên cảm thấy an toàn và được nâng đỡ trong một không gian chia sẻ cởi mở, sự quan tâm sẽ tự nhiên lan tỏa đến những đứa trẻ nhạy cảm trên lớp.

Vai trò của chính học sinh cũng là một mắt xích quan trọng. Dự án Wellbeing Circle - câu lạc bộ do học sinh tự quản - hay mô hình "lớp phó tâm hồn" tại một trường trung học cơ sở là những minh chứng sống động. Mỗi ngày, chỉ cần dành 10 phút hỏi han, các em có thể trở thành người đầu tiên phát hiện sự thay đổi, chủ động bắt chuyện và kéo người bạn đang tự kỷ ám thị của mình ra khỏi những tổn thương không đáng có.

Lắng nghe phụ huynh, lắng nghe chính đứa trẻ

Khi nhà trường và phụ huynh đối thoại, không ít cuộc gặp rơi vào không khí căng thẳng, đổ lỗi. Bà Toàn Lê gợi mở cách tiếp cận bằng "lòng tự trắc ẩn" dành cho chính người làm công tác hỗ trợ. Đứng trước sự chất vấn từ gia đình, chuyên viên rất dễ nảy sinh phản ứng tự vệ. Việc thực hành năm bước - tạm dừng trước khi phản ứng, nhận diện cảm xúc bên trong, tử tế với bản thân, tò mở về ý nghĩa phản ứng của phụ huynh và đưa ra lựa chọn - sẽ giúp họ không bị cuốn vào vòng xoáy đối đầu.

Theo bà Toàn Lê, lòng tự trắc ẩn không làm người hỗ trợ "mềm đi" mà tạo ra một khoảng dừng cần thiết để bóc tách tảng băng cảm xúc của phụ huynh. Nơi những lời gay gắt trên bề mặt thực chất đang che giấu nỗi sợ, sự bất lực, cái tôi dễ tổn thương và tình thương sâu sắc dành cho con.

"Khó khăn và xung đột là dữ liệu, không phải danh tính", bà Toàn Lê nhắn nhủ. Thay vì gắn nhãn "phụ huynh khó", người làm nghề cần đọc được tín hiệu và giữ học sinh ở vị trí trung tâm.

Trong khi đó, bà Claire Hicks lại trăn trở: “Sự lắng nghe tận cùng phải được dành cho chính những đứa trẻ. Chúng ta đang làm điều tốt nhất cho người mình hỗ trợ, hay chỉ đang làm những gì đã được đào tạo?. Với trường hợp học sinh liên tục bịt tai giữa giờ sinh hoạt nhóm, việc ép buộc em ở lại là khiên cưỡng. Nhóm hỗ trợ thử tìm một không gian yên tĩnh hơn, rút ngắn hoạt động và cho em quyền xin tạm dừng. Khi một phương pháp không còn phù hợp, cần đánh giá lại và điều chỉnh dựa trên sự thấu hiểu thế giới nội tâm của trẻ”.

Hành trình bảo vệ tâm lý học trò chưa bao giờ là nỗ lực đơn độc. Ông Michael Tower, Phó Giám đốc phụ trách Wellbeing của Đại học RMIT Việt Nam, kỳ vọng những người làm nghề có một mạng lưới đồng nghiệp thực sự để nương tựa, san sẻ những quyết định chuyên môn khó khăn.

"Bạn lựa chọn mang theo điều gì khi trở lại trường học?" - lời khép lại của bà Toàn Lê cũng là một câu hỏi để ngỏ. Có thể đó là một lời hỏi han đúng lúc từ người bạn cùng bàn, một khoảng dừng thấu cảm của thầy cô, hay một cái ôm gạt bỏ sự sĩ diện từ cha mẹ. Chỉ cần những việc nhỏ ấy được làm đều đặn, sẽ không có học sinh nào phải tự nhốt mình sau cánh cửa phòng kín để đối diện với dông bão một mình.