Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với ông Đặng Thanh Hải, Phó Tổng Giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) về vấn đề này.
Thưa ông, hiện nay việc công khai chia sẻ các file PDF sách giáo khoa diễn ra khá phổ biến. Dưới góc độ nhà xuất bản, ông đánh giá thế nào về thực trạng này?
Thực trạng này hiện không còn dừng lại ở vài vụ việc nhỏ lẻ, mà đã hình thành một "hệ sinh thái" xâm phạm bản quyền trên diện rộng. Các hình thức vi phạm rất đa dạng, từ bản quét (scan) thủ công chất lượng thấp cho đến các file PDF số hóa độ nét cao trích xuất trực tiếp từ bản in hoặc tài liệu điện tử. Các vi phạm này tập trung chủ yếu trên các nền tảng như Facebook, Telegram, Zalo qua các hội nhóm hoặc các website, diễn đàn lưu trữ dữ liệu miễn phí.
Với nhu cầu tiếp cận SGK của hàng triệu học sinh, giáo viên mỗi năm, hàng nghìn lượt tải và chia sẻ diễn ra chỉ sau vài cú nhấp chuột, gây thất thoát rất lớn về giá trị thương mại và ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường SGK chính thống.
Căn cứ Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, việc tự ý quét, số hóa, lưu trữ và chia sẻ công khai SGK mà không được sự đồng ý của NXBGDVN đã vi phạm nghiêm trọng cả quyền tài sản và quyền nhân thân.
Về quyền tài sản (Điều 20): Vi phạm Quyền sao chép tác phẩm khi tự ý chuyển đổi SGK từ bản in sang bản điện tử; vi phạm Quyền phân phối, truyền đạt tác phẩm đến công chúng khi đăng tải cho người dùng mạng xã hội truy cập, tải về; và vi phạm Quyền làm tác phẩm phái sinh khi trích xuất, cắt ghép nội dung để làm tài liệu thương mại hoặc học liệu số riêng.
Về quyền nhân thân (Điều 19): Vi phạm Quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Các file PDF tự scan thủ công thường bị thiếu trang, lem mực, sai lệch màu sắc hoặc lọt thông tin sai lệch, làm giảm chất lượng nội dung và tổn hại uy tín chuyên môn của NXB cũng như tác giả.
Đặc biệt, SGK khi có những chỉnh lý, bổ sung thuật ngữ, địa danh hành chính, số liệu thống kê hoặc cập nhật tri thức khoa học mới qua từng năm tái bản. Việc sử dụng bản PDF trôi nổi khiến học sinh tiếp thu thông tin không chính xác, đã lỗi thời. Nghiêm trọng hơn, một số file trôi nổi còn bị cắt ghép, chèn quảng cáo thương mại, gây lệch lạc về giáo dục nhân cách và truyền tải thông tin thiếu kiểm duyệt.
Nhiều người cho rằng việc phát tán file PDF miễn phí, không nhằm mục đích thương mại hay trục lợi, thì không cấu thành vi phạm bản quyền. Ông có thể làm rõ quan điểm này dưới góc độ Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành?
Quan điểm “không nhằm mục đích trục lợi thì không vi phạm bản quyền” là một hiểu lầm phổ biến về mặt pháp lý.
Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (sửa đổi, bổ sung năm 2022), hành vi vi phạm quyền tác giả được xác định dựa trên hành vi khách quan, không phụ thuộc vào việc người vi phạm có thu tiền hay lợi nhuận hay không.
Về hành vi phân phối và truyền đạt (Điều 20 và Điều 28): Việc tải file PDF lên các nhóm mạng xã hội, diễn đàn hay kho lưu trữ để công chúng truy cập mặc nhiên cấu thành hành vi vi phạm pháp luật nếu không có sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả.
Ngoại lệ không áp dụng cho việc phát tán diện rộng (Điều 25): Luật cho phép sao chép 1 bản để nghiên cứu khoa học, giảng dạy cá nhân không nhằm mục đích thương mại. Tuy nhiên, việc đăng tải công khai lên mạng cho hàng nghìn, hàng triệu người tải về đã vượt quá phạm vi sử dụng cá nhân và làm ảnh hưởng trực tiếp đến việc khai thác bình thường của tác phẩm.
Hành vi phát tán PDF không trục lợi có thể không mang tính chất của "tội phạm thương mại", nhưng về bản chất vẫn là hành vi tự ý sử dụng tài sản trí tuệ của người khác, gây thiệt hại trực tiếp cho các tác giả và nhà xuất bản.
Về mặt pháp lý, những cá nhân, tổ chức có hành vi phát tán, chia sẻ trái phép các bản mềm SGK trên không gian mạng sẽ phải đối mặt với các hình thức xử lý nào, thưa ông?
Tùy thuộc vào tính chất, quy mô, mức độ thiệt hại và yếu tố thu lợi bất chính, hành vi phát tán, chia sẻ file PDF SGK trái phép trên không gian mạng có thể bị xử lý theo 3 chế tài: Hành chính, Dân sự và Hình sự.
Trách nhiệm xử phạt hành chính: Căn cứ Nghị định 131/2013/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 28/2017/NĐ-CP): Hành vi sao chép tác phẩm trái phép (Điều 18), phạt tiền từ 15 triệu đồng đến 35 triệu đồng đối với hành vi tự ý quét (scan), nhân bản hoặc chuyển đổi SGK sang file số hóa. Hành vi phân phối, truyền đạt tác phẩm đến công chúng (Điều 15 và Điều 17), phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 30 triệu đồng đối với hành vi tải file PDF lên mạng để người khác tải về.
Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc dỡ bỏ, xóa bỏ các bản sao kỹ thuật số trái phép và nộp lại toàn bộ số lợi bất chính thu được (nếu có).
NXBGDVN có quyền khởi kiện các chủ thể vi phạm ra Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu: Chấm dứt hành vi vi phạm, gỡ bỏ liên kết chia sẻ và xin lỗi công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng; Bồi thường thiệt hại vật chất dựa trên tổn thất doanh thu thực tế hoặc giá chuyển giao quyền. Trường hợp không thể xác định thiệt hại cụ thể, Tòa án có thể ấn định mức bồi thường tối đa lên đến 500 triệu đồng; Bồi thường thiệt hại về tinh thần do ảnh hưởng đến uy tín, thương hiệu của NXB và đội ngũ tác giả; Chi trả toàn bộ chi phí hợp lý phát sinh (chi phí luật sư, lập vi bằng, giám định số...).
Trường hợp truy cứu trách nhiệm hình sự: Nếu hành vi được thực hiện trên quy mô thương mại, thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại lớn, đối tượng vi phạm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự (Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan).
Cụ thể, khung 1 (Phạt tiền từ 50 - 300 triệu đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm): Áp dụng khi thu lợi bất chính từ 50 đến dưới 300 triệu đồng, hoặc gây thiệt hại, giá trị hàng hóa vi phạm từ 100 đến dưới 500 triệu đồng. Khung 2 (Phạt tiền từ 300 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm) áp dụng đối với vi phạm có tổ chức, phạm tội 2 lần trở lên, thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng trở lên, hoặc gây thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên.
Đối với pháp nhân thương mại: Mức phạt tiền từ 300 triệu đồng đến 3 tỷ đồng, hoặc bị đình chỉ hoạt động có thời hạn cho đến vĩnh viễn.
Có thể thấy, hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay đã có đầy đủ khung pháp lý nghiêm khắc để bảo vệ quyền tác giả. Việc tự ý phát tán PDF SGK không đơn thuần là hành vi vi phạm hành chính mà hoàn toàn có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý rất nặng nề về dân sự và hình sự.
Trân trọng cảm ơn ông!
