Vì sao nguy cơ phong tỏa eo biển Bab al-Mandab đẩy giá dầu vượt 100 USD/thùng?

Theo trang The Guardian (Anh), chỉ trong vài ngày, giá dầu Brent đã tăng hơn 13%, vượt mốc 100 USD/thùng trong phiên 23/7, sau khi lực lượng Houthi tại Yemen đe dọa nhắm mục tiêu vào hoạt động xuất khẩu dầu của Saudi Arabia qua eo biển Bab al-Mandab.

Diễn biến này xảy ra đúng thời điểm hoạt động vận tải qua eo Hormuz, tuyến đường từng giúp giá dầu hạ về mức trước khủng hoảng, khoảng 71 USD/thùng hồi đầu tháng, gần như đình trệ sau khi lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đổ vỡ.

Theo ông Jorge León, Trưởng bộ phận phân tích địa chính trị của Rystad Energy, bất kỳ sự gián đoạn nào tại Bab al-Mandab cũng sẽ đe dọa một trong số ít tuyến đường còn lại giúp các nước vùng Vịnh đưa dầu ra thị trường quốc tế mà không phải đi qua eo biển Hormuz.

“Nếu lệnh ngừng bắn không thành hiện thực, eo biển Hormuz tiếp tục phần lớn bị đóng và mối đe dọa của Houthi đối với hoạt động vận tải biển ở Biển Đỏ gia tăng, nguy cơ giá dầu tăng mạnh trở lại sẽ rất đáng kể”, ông nói.

Houthi nhắm vào tuyến xuất khẩu dầu mới của Saudi Arabia

Đợt leo thang mới nhất bắt đầu ngày 20/7, khi Houthi gửi thư điện tử cảnh báo các công ty vận tải biển không được bốc hoặc dỡ hàng tại các cảng của Saudi Arabia, nếu không sẽ bị tấn công “ở bất kỳ địa điểm nào trong tầm hoạt động”.

Lực lượng được Iran hậu thuẫn, đang kiểm soát thủ đô Sanaa và khu vực Tây Bắc Yemen dọc Bab al-Mandab, tiếp tục nhắc lại cảnh báo một ngày sau đó và tuyên bố ít nhất 6 tàu đã đổi hướng.

Bab al-Mandab là cửa ngõ phía Nam của Biển Đỏ. Năm ngoái, tuyến hàng hải này vận chuyển khoảng 4,1 triệu thùng dầu thô và các sản phẩm dầu tinh chế mỗi ngày, tương đương khoảng 5% tổng lượng dầu toàn cầu. Con số này thấp hơn đáng kể so với eo Hormuz, nơi từng đảm nhận khoảng 20% nguồn cung dầu thế giới.

Tuy nhiên, kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích bất ngờ nhằm vào Iran cuối tháng 2, Bab al-Mandab ngày càng trở nên quan trọng đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Saudi Arabia.

Riyadh đã chuyển hướng dầu từ nhà máy chế biến Abqaiq, gần Vùng Vịnh, qua đường ống tới cảng Yanbu trên bờ biển phía Tây. Nhờ đó, khoảng 75% lượng dầu xuất khẩu thông thường của Saudi Arabia ra thị trường thế giới hiện được đưa qua Biển Đỏ.

Dữ liệu theo dõi tàu của Rystad Energy cho thấy khoảng 2,5 triệu thùng dầu mỗi ngày từ Yanbu đang được vận chuyển về phía Nam qua Bab al-Mandab, trước khi tới các thị trường xa như Ấn Độ và Trung Quốc.

Điều này khiến nguy cơ eo biển Bab al-Mandab bị gián đoạn trở nên đặc biệt nghiêm trọng. Nếu tuyến đường này bị phong tỏa, Saudi Arabia sẽ mất một trong những hành lang quan trọng để đưa dầu ra thị trường quốc tế trong bối cảnh eo Hormuz vẫn gặp nhiều trở ngại.

Giá dầu chịu tác động kép

Hoạt động hàng hải qua Bab al-Mandab từng sụt giảm mạnh trong cuộc chiến tại Gaza, sau khi Houthi tấn công các tàu thuyền gần tuyến hàng hải này để ủng hộ người Palestine. Nhiều hãng vận tải biển lớn nhất thế giới khi đó phải chuyển sang các tuyến đường thay thế.

Các hãng tàu được cho là đã tính đến khả năng trở lại tuyến đường này trong mùa Hè năm nay, gần 3 năm sau khi hoạt động bị gián đoạn. Tuy nhiên, căng thẳng leo thang tại vùng Vịnh đã khiến kế hoạch này đổ bể.

Trong khi đó, hoạt động qua eo biển Hormuz cũng không thể trở lại bình thường.

Kể từ khi đàm phán giữa Mỹ và Iran đổ vỡ và Tổng thống Donald Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn đã “chấm dứt”, giá dầu Brent đã tăng hơn 25%, vượt 100 USD/thùng. Thị trường đang hướng tới mức tăng theo tháng lớn nhất kể từ tháng 3, thời điểm eo Hormuz bắt đầu bị phong tỏa.

Washington vẫn khẳng định eo Hormuz đang mở, nhưng hoạt động tàu thuyền qua đây đã giảm xuống mức rất thấp trong bối cảnh hai bên liên tục tấn công các phương tiện hàng hải của nhau.

Như vậy, thị trường dầu mỏ đang đối mặt với sức ép từ hai hướng: Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu, vẫn bị gián đoạn trên thực tế; trong khi Bab al-Mandab, một trong số ít tuyến thay thế cho dầu vùng Vịnh, lại đứng trước nguy cơ bị đe dọa.

Một quan chức cấp cao của Houthi tuần này cảnh báo việc kiểm soát hoạt động xuất khẩu dầu thô của Saudi Arabia qua Bab al-Mandab có thể khiến giá dầu “tăng vọt lên 200 USD/thùng”, gây ra một “cú sốc khủng khiếp” cho thị trường.

Trong một tuyên bố bằng video, người phát ngôn quân sự của Houthi gọi đây là “phương trình ăn miếng trả miếng”, sau khi cáo buộc Saudi Arabia vi phạm lệnh ngừng bắn kéo dài 4 năm hồi đầu tháng.

Đáp lại, quân đội Saudi Arabia cảnh báo mọi mối đe dọa của Houthi nhằm vào tàu thuyền qua lại sẽ “bị xử lý nhanh chóng và kiên quyết”, đồng thời cho rằng đây là hành động “vi phạm trắng trợn luật pháp quốc tế và thuộc hành vi cướp biển”.

Tàu dầu quay đầu, chi phí vận tải tăng mạnh

Những cảnh báo từ Houthi đã nhanh chóng tác động đến hoạt động vận tải dầu.

Theo dữ liệu tình báo hàng hải của Windward, ít nhất 5 tàu chở dầu có liên quan đến Saudi Arabia đang hướng tới Bab al-Mandab đã quay đầu sau khi Houthi đe dọa phong tỏa, trong đó 4 tàu chở dầu có nguồn gốc từ Saudi Arabia.

Một tàu chở dầu trên đường tới Trung Quốc đã đổi hướng sau khi rời cảng Yanbu của Saudi Arabia để đi qua eo biển.

Nguy cơ nếu tiếp tục hành trình là rất lớn. Ngày 23/7, Houthi tuyên bố đã tấn công 2 tàu chở dầu của Saudi Arabia. Một hãng tin tại Riyadh sau đó xác nhận một trong các tàu này bốc cháy.

Tuy nhiên, tránh eo biển Bab al-Mandab cũng không phải lựa chọn dễ dàng.

Tuyến đường này nằm trên hành lang hàng hải nối Biển Đỏ với kênh đào Suez, nơi khoảng 1/4 lượng hàng hóa container toàn cầu đi qua. Nếu tránh Bab al-Mandab, tàu phải vòng qua châu Phi theo hướng Mũi Hảo Vọng. Cách này khiến hành trình gần như dài gấp đôi và phát sinh thêm khoảng 2-2,5 triệu USD chi phí cho mỗi chuyến.

Đây là lý do một số chủ tàu vẫn chấp nhận rủi ro. Báo cáo của Windward ngày 22/7 cho thấy 3 tàu chở dầu có liên quan đến Saudi Arabia vẫn tiếp tục hướng về Bab al-Mandab bất chấp cảnh báo của Houthi. Trong khi đó, 3 tàu khác ở gần khu vực đã tắt thiết bị phát tín hiệu để tránh bị theo dõi.

Nhiên liệu và khí đốt cũng chịu sức ép

Tác động của cuộc khủng hoảng không chỉ dừng ở dầu thô.

Theo ông Fatih Birol, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhiều nhà máy lọc dầu đã giảm sản lượng nhiên liệu, trong đó có dầu diesel dùng cho vận tải, để hạn chế tác động từ chi phí dầu thô tăng cao.

Việc các nhà máy lọc dầu giảm mua dầu thô đã góp phần kìm hãm giá dầu, nhưng đồng thời khiến nguồn cung nhiên liệu toàn cầu chịu thêm sức ép.

Ông Birol cho biết ngay cả khi xuất khẩu dầu thô từ vùng Vịnh tăng trong thời gian Mỹ và Iran ngừng bắn, sản lượng nhiên liệu vận tải vẫn ở mức thấp.

“Hoạt động của các nhà máy lọc dầu và nguồn cung sản phẩm chưa phục hồi tương xứng với lượng dầu thô được giao, khiến thị trường các sản phẩm dầu tinh chế, bao gồm dầu diesel và xăng, chịu sức ép lớn hơn đáng kể so với thị trường dầu thô”, ông nói.

Goldman Sachs nhận định nguồn cung dầu diesel toàn cầu vẫn chịu áp lực, do thị trường phụ thuộc nhiều vào hoạt động của các nhà máy lọc dầu tại Trung Đông, đặc biệt là ở Nga. Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine đã khiến công suất lọc dầu tại Nga giảm 80%.

Tại Anh, ông Simon Williams, người đứng đầu bộ phận chính sách của RAC, cho biết giá nhiên liệu đang tăng trở lại nhanh chóng, chỉ vài tuần sau khi giá dầu diesel ghi nhận mức giảm theo tháng lớn nhất từ trước đến nay.

Nguồn cung khí đốt toàn cầu cũng đứng trước sức ép. Theo ông Birol, việc Mỹ và Canada tăng xuất khẩu khí đốt đã giúp bù đắp khoảng 70% lượng khí đốt thiếu hụt do nguồn cung từ vùng Vịnh qua eo Hormuz bị gián đoạn.

Tuy nhiên, nguồn cung được dự báo vẫn căng thẳng trước mùa Đông, khi các nước châu Âu tăng cường mua khí đốt để bổ sung các kho dự trữ đang ở mức thấp.

Bà Clémence Dubois, người đứng đầu các chiến dịch toàn cầu của tổ chức môi trường 350.org, cảnh báo việc một điểm nghẽn hàng hải quan trọng vẫn bị đóng cửa, trong khi một điểm nghẽn khác đứng trước nguy cơ gián đoạn, cho thấy sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch tiềm ẩn nhiều rủi ro.

“Những cú sốc về nguồn cung có thể nhanh chóng đẩy chi phí lương thực, nhiên liệu và vận tải tăng cao, tác động nặng nề nhất đến những quốc gia có dư địa tài chính hạn chế để ứng phó, trong khi các tập đoàn nhiên liệu hóa thạch vẫn thu được những khoản lợi nhuận khổng lồ”, bà nói.