Việt Nam đang là thời điểm vàng triển khai khoa học công nghệ

Trong cuộc trao đổi với phóng viên báo Tin tức và Dân tộc, ông nhận định Nghị quyết 57 cùng sự gia tăng đầu tư cho khoa học - công nghệ từ 0.5% lên 2-3% GDP đã mở ra một "thời điểm vàng" để tri thức Việt trong và ngoài nước hội tụ, đưa Việt Nam chinh phục những đỉnh cao mới.

Được biết ông đã có thời gian 1 năm làm việc tại Việt Nam. Lý do gì đã thúc đẩy ông quyết định gắn kết sự nghiệp nghiên cứu của mình với môi trường trong nước ở thời điểm này?

Câu chuyện bắt đầu từ hơn một năm trước. Khi đó, Trường Đại học VinUni (VinUni) đặt ra mục tiêu chiến lược là phát triển thành một trong những trường đại học uy tín hàng đầu thế giới, nằm trong top 100. Điều này hoàn toàn trùng khớp với tâm nguyện mà bản thân tôi đã ấp ủ suốt hơn 15 năm qua: Xây dựng một trung tâm nghiên cứu chuẩn quốc tế, uy tín ngay tại Việt Nam. Tôi quyết định trở về vì nhận thấy đây là sự kết hợp “đúng người, đúng thời điểm”.

Việc một đơn vị tại Việt Nam tiên phong đứng ra làm “tổ ấm” thu hút các nhà khoa học, đặc biệt là tri thức người Việt đã thành danh ở nước ngoài quay về đóng góp cho quê hương, là một tín hiệu rất đáng mừng. Nó tạo ra bệ phóng thực sự cho khoa học nước nhà.

Sau hơn 1 năm triển khai Nghị quyết 57 – chính sách được coi như “Khoán 10” đối với lĩnh vực khoa học và công nghệ. Ông đánh giá thế nào về việc nghiên cứu và thực tế chuyển biến trong nước hiện nay?

Trực tiếp tham gia xây dựng trung tâm nghiên cứu Đổi mới Công nghệ Vật liệu (CMIT) tại VinUni, đồng thời kết nối các nhóm nghiên cứu trong nước cũng như cầu nối với các nhà khoa học quốc tế, tôi cảm nhận rất rõ tinh thần sôi sục sau khi Nghị quyết 57 ra đời. Nhiều đơn vị đã vô cùng chủ động triển khai các bước đi cụ thể nhằm đưa khoa học - công nghệ trở thành trọng tâm phát triển.

Chẳng hạn như tại VinUni, nếu như 6 năm trước trường chủ yếu tập trung đào tạo tinh hoa, chú trọng giảng dạy, nay sau Nghị quyết 57 và sự giao nhiệm vụ từ Chính phủ, nhà trường đã mở rộng mạnh mẽ sang định hướng nghiên cứu. Chúng tôi đã mời nhiều chuyên gia hàng đầu quốc tế và các nhà khoa học Việt Nam xuất sắc về thành lập các trung tâm nghiên cứu mũi nhọn.

Không chỉ riêng VinUni, nhiều trường đại học công lập, tư thục và các viện nghiên cứu trên cả nước cũng đang sục sôi tinh thần đó. Có thể nói, đây chính là "thời điểm vàng". Nếu chúng ta biết ngồi lại với nhau, đoàn kết và hướng về mục tiêu chung, sức mạnh tri thức Việt toàn cầu sẽ tạo nên bước chuyển mình lịch sử.

Là thành viên Hội đồng đánh giá các đề tài khoa học thuộc lĩnh vực Vật lý và Khoa học vật liệu, ông nhìn nhận ra sao về sự hỗ trợ của Nhà nước đối với cộng đồng nghiên cứu hiện nay?

Sự thay đổi lớn nhất chính là tầm nhìn và mức độ cam kết của Chính phủ. Việc nâng mức đầu tư cho khoa học - công nghệ từ 0.5% GDP lên 2-3% GDP là một bước nhảy vọt. Đây không đơn thuần là con số tài chính, mà là kỳ vọng rất lớn, là sự đặt cược chiến lược của quốc gia vào khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Quyết sách này đã đặt các nhà khoa học vào vị trí then chốt. Khoa học - công nghệ chính là chìa khóa để mở ra các cơ hội hợp tác quốc tế, chuyển giao tri thức, thúc đẩy nền kinh tế bứt phá trong kỷ nguyên mới.

Tại trung tâm nghiên cứu của chúng tôi, bài toán con người luôn được đặt lên hàng đầu. Đầu tư ngân sách gia tăng giúp chúng tôi có điều kiện gắn kết những người trẻ tài năng, đam mê và nhiệt huyết. Mục tiêu không chỉ là làm khoa học đơn thuần, mà là chứng minh cho thế giới thấy: Tri thức người Việt Nam hoàn toàn đủ khả năng chinh phục những đỉnh cao khoa học công nghệ của thế giới.

Theo ông, làm thế nào để nguồn vốn đầu tư này đi đúng hướng và đáp ứng được 11 nhóm công nghệ chiến lược mà Chính phủ đã đề ra?

Nguồn vốn đầu tư cho khoa học và công nghệ không nên phân bổ đơn thuần theo số lượng đề tài hay chia đều cho 11 nhóm công nghệ chiến lược. Cần chuyển sang mô hình đầu tư theo sứ mệnh, tập trung nguồn lực vào một số bài toán lớn của quốc gia, từ làm chủ công nghệ lõi đến phát triển sản phẩm, hình thành doanh nghiệp và thị trường.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo ra tri thức, mà là xây dựng năng lực công nghệ tự chủ, biến Việt Nam từ một quốc gia chủ yếu tiếp nhận và sử dụng công nghệ thành một quốc gia có khả năng sáng tạo, làm chủ và xuất khẩu công nghệ.

Chúng ta phải đưa công nghệ tiên tiến nhất của thế giới về Việt Nam và triển khai nghiên cứu phục vụ trực tiếp cho bài toán thực tiễn của Việt Nam.

Lĩnh vực của tôi là Khoa học và Công nghệ Vật liệu – một trong những nền tảng lõi. Khi Nhà nước đã vạch rõ 11 định hướng công nghệ chiến lược, nhiệm vụ của các viện, trường là phải cụ thể hóa thành các chương trình hợp tác quốc tế sâu rộng, thu hút chuyên gia giỏi và bắt tay giải quyết từng bài toán cụ thể. Nguồn lực đầu tư 2-3% GDP phải được phân bổ dựa trên hiệu quả thực tiễn và năng lực tạo ra công nghệ lõi.

Để biến “thời điểm vàng” thành “kết quả vàng”, ông có thông điệp gì gửi tới cộng đồng các nhà khoa học Việt Nam ở trong và ngoài nước?

Tôi muốn nhấn mạnh hai từ: Đoàn kết và Kết nối. Chúng ta đang có cơ hội chưa từng có. Trí tuệ Việt Nam không hề thiếu, người Việt thành danh ở các đại học, viện nghiên cứu lớn trên thế giới tăng lên nhiều. Điều chúng ta thiếu trước đây là một hệ sinh thái nghiên cứu, một cơ chế đủ linh hoạt và một mục tiêu dùng chung đủ lớn để quy tụ họ.

Bây giờ, thể chế đã cởi mở hơn, nguồn lực đã được tăng cường. Nếu tất cả các nhà khoa học trong nước và kiều bào cùng nhìn về một hướng, kết nối các mạng lưới trí thức lại với nhau, chúng ta hoàn toàn có thể thực hiện thành công các nhiệm vụ chiến lược mà Chính phủ và nhân dân giao phó.

Và có lẽ, thông điệp quan trọng nhất là: hãy tin vào năng lực của người Việt Nam. Khi tri thức Việt Nam trên toàn cầu được kết nối, chúng ta hoàn toàn có khả năng tạo ra những công nghệ đẳng cấp thế giới và chinh phục những đỉnh cao mới của khoa học và công nghệ.

Trân trọng cảm ơn ông!