Liên hợp quốc (LHQ) đang tiến hành lựa chọn Tổng Thư ký mới, trong bối cảnh nhiệm kỳ một thập kỷ của Tổng Thư ký Antonio Guterres sẽ kết thúc vào tháng 12 tới. Người kế nhiệm ông sẽ phải đối mặt với hàng loạt thách thức, từ suy giảm niềm tin vào hệ thống đa phương đến những khó khăn về tài chính và yêu cầu cải tổ tổ chức.
Hiện chưa có thời điểm cố định để các nước thành viên LHQ lựa chọn Tổng Thư ký mới. Quyết định phụ thuộc vào tiến trình Hội đồng Bảo an thống nhất ứng cử viên được đề cử, trước khi Đại hội đồng thông qua. Dù tiến trình diễn ra theo thời gian biểu nào, người kế nhiệm ông Guterres phải được lựa chọn trước ngày 31/12.
LHQ trong giai đoạn nhiều biến động
Theo trang The Conversation, cuộc đua tìm người đứng đầu mới của LHQ diễn ra trong bối cảnh niềm tin đối với hệ thống quốc tế nói chung và LHQ nói riêng đang chịu nhiều sức ép.
Hợp tác quốc tế giữa một số quốc gia có dấu hiệu suy giảm, trong khi các cuộc xung đột tại châu Phi và Trung Đông tiếp diễn theo những diễn biến phức tạp. Cùng lúc, cộng đồng quốc tế phải ứng phó với những vấn đề xuyên biên giới như biến đổi khí hậu, đại dịch và cạnh tranh tại các không gian ngày càng được quan tâm như Bắc Cực, không gian mạng, vũ trụ và các đại dương.
LHQ cảnh báo nhiều quốc gia đang có những hành động đáng lo ngại liên quan việc tôn trọng luật pháp quốc tế và rút khỏi các điều ước quốc tế. Các quy tắc trong xung đột vũ trang cũng tiếp tục chịu sức ép trong những cuộc chiến tại Ukraine, Gaza và một số khu vực khác.
Những khó khăn về kinh tế, chi phí an sinh xã hội gia tăng, ngân sách quốc phòng tăng và sự nổi lên của các phong trào chính trị cánh hữu đang khiến nhiều nước chú trọng hơn đến chủ quyền quốc gia, trong đó có những quan điểm cho rằng các tổ chức đa phương can thiệp quá sâu vào công việc của từng nước.
Mỹ là một trong những nước thể hiện quan điểm chỉ trích rõ ràng đối với hệ thống quốc tế hiện nay. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio từng cho rằng trật tự toàn cầu hình thành sau Thế chiến II không còn phù hợp và có thể bị sử dụng theo những cách đi ngược lại lợi ích của Mỹ. Tổng thống Donald Trump cũng từng cho rằng phản ứng của LHQ trước các cuộc xung đột quốc tế chủ yếu dừng ở việc đưa ra những tuyên bố mạnh mẽ nhưng thiếu các bước tiếp theo.
Một hệ quả đáng chú ý của những diễn biến trên là cuộc khủng hoảng tài chính của LHQ. Tổng Thư ký Guterres từng cảnh báo tổ chức này có nguy cơ rơi vào tình trạng thiếu hụt nguồn lực nghiêm trọng. LHQ dự kiến phải cắt giảm khoảng 500 triệu USD trong ngân sách thường xuyên năm 2026 và có thể giảm khoảng 20% nhân sự.
Khó khăn tài chính một phần xuất phát từ việc Mỹ, vốn là một trong những nguồn đóng góp lớn của hệ thống LHQ, cắt giảm tài trợ cho nhiều cơ quan của tổ chức này.
Mỹ không phải quốc gia duy nhất điều chỉnh chi tiêu. Đức, Pháp, Anh và một số nước khác cũng đang cắt giảm viện trợ phát triển trong bối cảnh ưu tiên ngân sách được dành nhiều hơn cho quốc phòng.
Ngoại trưởng Australia Penny Wong từng cảnh báo việc cắt giảm các chương trình của LHQ có thể khiến một số cơ quan chỉ còn duy trì hoạt động ở mức tối thiểu, khó thực hiện đầy đủ các chức năng cơ bản.
Bài toán cải tổ
Trong bối cảnh đó, ngày càng có nhiều ý kiến cho rằng LHQ cần được cải tổ đáng kể.
LHQ được thành lập sau Thế chiến II, trong một thế giới có nhiều khác biệt so với hiện nay, khi chủ nghĩa thực dân còn phổ biến và nhiều quốc gia chưa có đủ năng lực cũng như thể chế để tự giải quyết các vấn đề quốc tế.
Sau hơn 80 năm, môi trường quốc tế đã thay đổi sâu sắc. Một số nhà phê bình cho rằng LHQ cần thu hẹp phạm vi hoạt động và giảm mức độ can thiệp vào các vấn đề thuộc thẩm quyền của các quốc gia.
LHQ cũng đối mặt với những vấn đề mang tính cơ cấu. Trong Hội đồng Bảo an, 5 nước gồm Mỹ, Anh, Nga, Pháp và Trung Quốc có quyền phủ quyết. Trong khi đó, bộ máy của tổ chức đã mở rộng đáng kể với nhiều cơ quan, quỹ, chương trình và nhiệm vụ khác nhau.
Tuy nhiên, LHQ vẫn là tổ chức quốc tế có phạm vi thành viên rộng nhất, tạo diễn đàn để các quốc gia, dù lớn hay nhỏ, có thể tham gia đối thoại và đưa ra quan điểm về các vấn đề chung. Hiện cũng chưa có một cơ chế quốc tế nào có thể thay thế toàn diện vai trò này.
Bên cạnh các hoạt động chính trị và gìn giữ hòa bình, hệ thống LHQ còn triển khai nhiều chương trình liên quan y tế, nước sạch và vệ sinh, khí tượng, lương thực, môi trường, bảo tồn văn hóa, thương mại, viễn thông, năng lượng nguyên tử, phòng chống tội phạm, quyền con người và người tị nạn.
Ngoại trưởng Australia Penny Wong cho rằng cộng đồng quốc tế cần một LHQ hoạt động hiệu quả, thay vì một tổ chức bị suy yếu hoặc bị sử dụng cho những mục tiêu quốc gia riêng.
4/7 ứng cử viên là nữ
Hiện có 7 ứng cử viên chính thức đang tham gia cuộc đua vào vị trí Tổng Thư ký LHQ. Tiến trình lựa chọn khá phức tạp và kéo dài, đồng thời vẫn để ngỏ khả năng xuất hiện thêm ứng cử viên vào giai đoạn cuối.
Theo nguyên tắc luân phiên địa lý, vị trí Tổng Thư ký lần này được kỳ vọng thuộc về ứng cử viên từ khu vực Mỹ Latinh và Caribe. Trong số các ứng cử viên hiện được đề cập có 5 người đến từ khu vực này, trong đó 4 là phụ nữ. Cho đến nay, LHQ chưa từng có một nữ Tổng Thư ký.
Các ứng cử viên gồm Maria Fernanda Espinosa, cựu Chủ tịch Đại hội đồng LHQ, và nhà ngoại giao Ecuador Ivonne A-Baki; cựu Ngoại trưởng Guyana Caroyn Rodrigues-Birkett; Rebeca Grynspan, cựu Phó Tổng thống Costa Rica và hiện là Tổng Thư ký Hội nghị LHQ về Thương mại và Phát triển (UNCTAD); cùng Rafael Grossi, ứng cử viên nam duy nhất của khu vực, hiện là Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Các ứng cử viên đều xác định khôi phục niềm tin vào hệ thống đa phương và đưa hoạt động gìn giữ hòa bình trở lại vị trí trọng tâm trong chương trình nghị sự của LHQ là những ưu tiên.
Trọng trách lớn phía trước
Tổng Thư ký LHQ không chỉ là người đứng đầu bộ máy hành chính với hàng nghìn nhân viên, ngân sách hàng tỷ USD và hệ thống gồm nhiều cơ quan, quỹ, chương trình. Người đảm nhiệm vị trí này còn phải đồng thời thực hiện vai trò trung gian trong các cuộc khủng hoảng quốc tế, thúc đẩy bảo vệ quyền con người và đại diện cho những nguyên tắc nền tảng của LHQ, trong đó có hòa bình, an ninh con người và pháp quyền.
Đây vốn đã là một nhiệm vụ khó khăn ngay cả trong điều kiện bình thường. Trong bối cảnh hiện nay, khi hệ thống đa phương chịu sức ép từ nhiều phía và nguồn lực của LHQ bị thu hẹp, trọng trách đối với người đứng đầu tổ chức này sẽ càng lớn.
