Houthi có thể phong tỏa Biển Đỏ sau khi kiểm soát bờ biển Yemen?

Theo truyền thông Qatar, một ngày trước đó, Houthi đã koeemr soát thành phố cảng Mocha, giáng đòn mạnh vào chính quyền Yemen do Saudi Arabia hậu thuẫn.

Các nhà phân tích đánh giá những bước tiến của Houthi, lực lượng thân Iran, là diễn biến đáng chú ý nhất tại khu vực kể từ khi Mỹ và Israel tuyên chiến với Iran hồi tháng 2.

Đà tiến công này có thể gây tác động đáng kể tới Saudi Arabia và hoạt động xuất khẩu dầu của nước này. Hồi đầu năm, Houthi tuyên bố phong tỏa các tàu mang cờ Saudi Arabia trên Biển Đỏ. Giờ đây, với quyền kiểm soát chắc chắn hơn đối với Bab al-Mandeb, Houthi có thêm khả năng gây sức ép lên tuyến hàng hải mà Riyadh ngày càng phụ thuộc để xuất khẩu dầu, sau khi eo biển Hormuz - cửa ngõ ra vào vùng Vịnh - bị phong tỏa.

Nhưng liệu Houthi có thể kiểm soát Biển Đỏ?

Diễn biến tại Yemen

Yemen rơi vào vòng xoáy xung đột từ năm 2014, khi lực lượng Houthi chiếm thủ đô Sanaa và thành phố cảng Hodeidah, buộc chính quyền phải rút lui.

Houthi sau đó đối đầu với liên minh quân sự gồm các quốc gia vùng Vịnh do Saudi Arabia dẫn đầu, đứng về phía chính quyền Yemen được quốc tế công nhận và đặt tại Aden.

Saudi Arabia tham chiến năm 2015 nhằm khôi phục chính quyền Yemen và ngăn chặn ảnh hưởng ngày càng gia tăng của Iran.

Lệnh ngừng bắn do Liên hợp quốc thúc đẩy năm 2022 đã giúp chấm dứt phần lớn giao tranh, nhưng các vụ đụng độ rải rác vẫn tiếp diễn. Tuần trước, giao tranh bùng phát trở lại với cường độ được đánh giá là nghiêm trọng nhất trong nhiều năm. Houthi mở các cuộc tấn công nhằm giành quyền kiểm soát bờ biển Biển Đỏ, trong khi lực lượng chính phủ Yemen đáp trả.

Trong tháng 7, giữa lúc xung đột Mỹ - Israel với Iran diễn ra, Houthi tuyên bố phong tỏa hoàn toàn trên biển đối với Saudi Arabia và bắt đầu tấn công các tàu có liên hệ với Saudi Arabia đi qua eo biển Bab al-Mandeb.

Nằm giữa Yemen và Djibouti/Eritrea, Bab al-Mandeb là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới, kết nối Biển Đỏ và kênh đào Suez với vịnh Aden. Khoảng 12% thương mại toàn cầu đi qua eo biển này mỗi ngày.

Tầm quan trọng của Bab al-Mandeb càng gia tăng kể từ khi Iran đóng cửa eo biển Hormuz. Trước khi chiến tranh bùng phát hồi tháng 2, khoảng 20% nguồn cung năng lượng của thế giới được vận chuyển qua Hormuz mỗi năm.

Saudi Arabia chịu sức ép lớn hơn

Các chuyên gia cảnh báo việc Houthi kiểm soát hoàn toàn hành lang Bab al-Mandeb có thể làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, đẩy chi phí vận chuyển và giá năng lượng lên cao, đồng thời gây thêm sức ép đối với nguồn cung.

Saudi Arabia là một trong những nước có nguy cơ chịu tác động trực tiếp nhất, đặc biệt đối với hoạt động xuất khẩu dầu.

Sau khi Iran phong tỏa eo biển Hormuz, Riyadh đã tăng cường sử dụng đường ống dẫn dầu East-West, chạy từ mỏ dầu Abqaiq xuyên qua bán đảo Arab tới cảng Yanbu ở bờ Biển Đỏ. Từ Yanbu, dầu có thể được vận chuyển bằng đường biển mà không phải đi qua vùng Vịnh.

Đường ống được đưa vào vận hành từ những năm 1980 với mục tiêu giảm phụ thuộc vào Hormuz và hạn chế nguy cơ gián đoạn xuất khẩu. Tuy nhiên, tuyến này từng phải tạm dừng hoạt động sau các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Houthi năm 2019.

Kể từ khi chiến sự bùng phát hồi tháng 2, Saudi Arabia đã nâng công suất đường ống lên mức tối đa, cho phép vận chuyển tới 7 triệu thùng dầu/ngày tới bờ Biển Đỏ, so với 5 triệu thùng/ngày trước chiến tranh. Kết quả là lượng dầu Saudi Arabia vận chuyển qua Bab al-Mandeb hiện cao hơn 21% so với trước khi xung đột Mỹ - Israel với Iran bắt đầu.

Houthi đã đáp trả bằng cách nhằm vào các tàu chở dầu của Saudi Arabia trên Biển Đỏ. Với việc hiện kiểm soát toàn bộ bờ biển Yemen và khu vực Bab al-Mandeb, lực lượng này có thể tiếp tục gây thêm sức ép đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Riyadh.

Houthi trước đó cũng đã tấn công các cơ sở năng lượng và thành phố ở miền Nam Saudi Arabia. Những hình ảnh xuất hiện ngày 11/9 dường như cho thấy khói bốc lên từ khu vực đường ống East-West. Riyadh chưa xác nhận tuyến đường ống có bị tấn công hay không.

Lợi thế mới cho Iran

Theo các chuyên gia, Houthi dường như đang tìm cách mở thêm một mặt trận lớn trong cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran, đồng thời trao cho Tehran thêm một đòn bẩy trong thế giằng co với Washington.

Cả Iran và Mỹ đều tuyên bố có khả năng kiểm soát eo biển Hormuz. Tuy nhiên, lưu lượng tàu thuyền qua tuyến hàng hải này đã giảm mạnh, cho thấy Tehran đang chiếm ưu thế nhất định.

Việc Houthi kiểm soát Bab al-Mandeb, với tư cách lực lượng được Iran hậu thuẫn, càng củng cố lợi thế đó.

Ông Alam Saleh, Giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Quốc gia Australia, cho rằng diễn biến này về cơ bản đồng nghĩa Iran có thêm khả năng chi phối không chỉ Hormuz mà cả một tuyến hàng hải chiến lược khác.

Điều này đồng thời làm gia tăng sức ép đối với Washington. Giá xăng và lương thực tăng đã khiến cuộc chiến ngày càng mất lòng dân Mỹ, trong khi cử tri được dự báo sẽ thể hiện sự bất bình với đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11. Tuần này, Tổng thống Donald Trump thừa nhận nhiều khả năng cuộc chiến sẽ chưa kết thúc trước thời điểm đó.

Theo ông Saleh, Washington đang đặt cược vào chiến lược kết hợp các cuộc không kích với sức ép kinh tế để buộc Tehran phải nhượng bộ. Tuy nhiên, Mỹ ngày càng có ít thời gian để xoay chuyển cục diện theo hướng có lợi.

Ông cho rằng thắng lợi của Houthi không chỉ làm thay đổi đáng kể cán cân sức mạnh theo hướng có lợi cho Iran, mà còn phát đi tín hiệu tới các cường quốc như Trung Quốc và Nga rằng sức mạnh quân sự của Mỹ tại Trung Đông đang suy giảm.

“Iran giờ đây đã sử dụng lá bài giá dầu toàn cầu và an ninh năng lượng. Vì vậy, việc Houthi kiểm soát Bab al-Mandeb mang lại lợi ích rất lớn cho Iran”, ông Saleh nhận định.

Houthi có thể duy trì phong tỏa?

Theo các nhà phân tích, thất bại của lực lượng chính phủ Yemen ngày 10/9 đã tạo điều kiện thuận lợi để Houthi nhanh chóng mở rộng kiểm soát.

Lực lượng chính phủ Yemen được ước tính khoảng 300.000 quân, trong khi Houthi có khoảng 250.000 thành viên.

Tuy nhiên, những chia rẽ trong nội bộ quân đội Yemen cùng sức ép từ Saudi Arabia đã khiến chiến tuyến bị phân mảnh, thiếu sự phối hợp cần thiết để đối phó với một lực lượng có khả năng cơ động và thích ứng nhanh như Houthi.

Đánh giá về Houthi, ông Mohamad Elmasry, giáo sư tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, cho rằng đây có thể là một lực lượng chiến đấu tiến bộ hơn đáng kể so với lực lượng mà Saudi Arabia từng đối đầu khoảng một thập kỷ trước.

Theo ông, việc tiếp cận các loại vũ khí do Iran cung cấp trong những năm gần đây, từ tên lửa, thiết bị bay không người lái đến hệ thống phòng không, đã giúp Houthi xây dựng một kho vũ khí đáng kể.

Tuy nhiên, ông Andreas Krieg, Phó Giáo sư tại Đại học King's College London, nhận định rằng dù giành được những thắng lợi nhanh chóng, Houthi vẫn yếu về năng lực quản trị và khó có khả năng duy trì lâu dài việc phong tỏa Bab al-Mandeb.

Theo ông, đà tiến công của Houthi thành công không phải vì lực lượng này bị đánh giá thấp, mà bởi liên minh do Saudi Arabia hậu thuẫn trước đó đã được đánh giá quá cao.

Trong khi đó, ông Saleh thuộc Đại học Quốc gia Australia lưu ý rằng Houthi không nhất thiết phải kiểm soát toàn bộ Bab al-Mandeb hay Biển Đỏ để đạt mục tiêu.

Chỉ cần tạo ra nguy cơ đủ lớn cũng có thể khiến các hãng vận tải và công ty bảo hiểm coi eo biển này là tuyến đường quá rủi ro, từ đó hạn chế tàu thuyền qua lại.

Câu hỏi đặt ra là liệu Riyadh có thể sử dụng hiệu quả sức mạnh không quân để ngăn chặn Houthi hay không. Trong 24 giờ qua, lực lượng Saudi Arabia đã phóng hàng chục tên lửa vào các khu vực do Houthi kiểm soát, trong đó có Mocha. Tuy nhiên, các cuộc tấn công dường như chưa thể chặn đà tiến của lực lượng này.

Các chuyên gia cho rằng hiệp ước quốc phòng gần đây giữa Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ khó được kích hoạt, bởi các bên đều muốn tránh đẩy căng thẳng trong cuộc xung đột Mỹ - Israel với Iran lên một nấc mới.

Washington cũng chưa cho thấy dấu hiệu sẵn sàng can dự trực tiếp. Trang tin Axios của Mỹ đưa tin Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman đã hai lần điện đàm với Tổng thống Donald Trump ngày 10/9, đề nghị Mỹ tiến hành không kích Houthi. Tuy nhiên, ông Trump đã từ chối.

Điều này đặt Riyadh trước một bài toán khó: vừa phải tìm cách ngăn Houthi củng cố quyền kiểm soát tại Bab al-Mandeb, vừa phải tránh để cuộc đối đầu mở rộng thành một mặt trận mới trong cuộc xung đột đang diễn ra giữa Mỹ, Israel và Iran.