Tạo môi trường cho những nhà khoa học tương lai

Cơ hội để thử sức

Ở nhiều quốc gia có nền khoa học phát triển, việc phát hiện và nuôi dưỡng tài năng khoa học từ rất sớm đã trở thành một chiến lược quốc gia.

Tại Mỹ, chương trình Research Science Institute (RSI), một trong những chương trình nghiên cứu khoa học mùa hè danh tiếng nhất thế giới, cho phép học sinh trung học xuất sắc tham gia trực tiếp vào các dự án nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của các nhà khoa học tại Massachusetts Institute of Technology (MIT) và nhiều viện nghiên cứu hàng đầu.  

Tại Israel, các chương trình đào tạo khoa học chuyên sâu được triển khai từ rất sớm, nơi học sinh phổ thông có thể tiếp cận những bài toán nghiên cứu thực tế và làm việc cùng các nhà khoa học trong môi trường học thuật thực thụ.

Hàn Quốc cũng xây dựng hệ thống trường trung học khoa học gắn với các đại học nghiên cứu như Korea Advanced Institute of Science and Technology (KAIST), tạo nên một “mạch dẫn đường ống nhân tài” cho khoa học công nghệ quốc gia. Không phải ngẫu nhiên mà quốc gia này luôn nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới về đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Những hệ sinh thái như vậy giúp các ý tưởng ban đầu của học sinh có cơ hội phát triển thành các dự án nghiên cứu thực sự - thay vì chỉ dừng lại ở một cuộc thi.  

Ở Việt Nam, cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật dành cho học sinh trung học trong nhiều năm qua đã trở thành một trong những sân chơi học thuật quan trọng, góp phần phát hiện nhiều gương mặt trẻ có tiềm năng nghiên cứu…

Tuy nhiên, theo PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu ý tưởng, mà ở khoảng trống giữa giáo dục phổ thông và môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp.

"Ở lứa tuổi học sinh, các em có một nguồn năng lượng sáng tạo rất lớn. Đây là giai đoạn tốt nhất để hình thành tư duy khoa học và phương pháp nghiên cứu. Nếu chúng ta bỏ lỡ giai đoạn này, chúng ta có thể bỏ lỡ cả một thế hệ nhà khoa học", PGS.TS Chu Cẩm Thơ cho biết.

Một trong những cách để thu hẹp khoảng trống giữa trường phổ thông và đại học là tăng cường sự kết nối giữa trường phổ thông và các cơ sở nghiên cứu, đặc biệt là các trường đại học định hướng nghiên cứu.

Năm học 2025-2026, vòng chung kết cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia được tổ chức tại Đại học Phenikaa. Cuộc thi do Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội và Đại học Phenikaa tổ chức. Đây là sân chơi học thuật thường niên dành cho học sinh trung học nhằm khuyến khích tinh thần nghiên cứu khoa học và phát hiện các tài năng trẻ trong lĩnh vực khoa học – công nghệ.

Ông Nguyễn Văn Khoa, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An cho biết: Cuộc thi Khoa học kỹ thuật là sân chơi trí tuệ để phát huy khả năng sáng tạo của học sinh. Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh toàn ngành thực hiện đổi mới giáo dục, nhằm hình thành tư duy sáng tạo, khả năng vận dụng kiến thức học tập của nhà trường vào cuộc sống và cao hơn nữa là tạo ra những sản phẩm đem lại phát triển khoa học kỹ thuật và phát triển cuộc sống sau này.

Cuộc thi cũng góp phần khích lệ việc đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường, chú trọng dạy học theo phương thức giáo dục STEM, dạy học theo dự án và các phương thức tổ chức dạy học khác. Qua cuộc thi giúp học sinh có cơ hội rất lớn trong giao lưu, học hỏi, trao đổi kinh nghiệm, giúp các em trưởng thành.

Cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia là một trong những hoạt động học thuật quan trọng dành cho học sinh trung học, nhằm khuyến khích tinh thần nghiên cứu khoa học, phát hiện và bồi dưỡng những tài năng khoa học trẻ. Qua nhiều năm tổ chức, cuộc thi trở thành một diễn đàn học thuật uy tín. Đây là nơi các ý tưởng sáng tạo của học sinh được trình bày, phản biện và hướng dẫn, đánh giá bởi các nhà khoa học, chuyên gia và giảng viên trong nhiều lĩnh vực.

Khi đại học trở thành “phòng thí nghiệm mở”

Theo PGS.TS Chu Cẩm Thơ, việc đăng cai cuộc thi không đơn thuần là một hoạt động tổ chức sự kiện, mà còn phản ánh cách một đại học nghiên cứu nhìn nhận vai trò của mình trong hệ sinh thái khoa học. Đại học không nên là một ‘tháp ngà’ chỉ giảng dạy lý thuyết. Đại học cần mở cửa để những ý tưởng khoa học của học sinh có thể tiếp cận với môi trường nghiên cứu thực sự. 

Trong khuôn khổ cuộc thi, học sinh không chỉ trưng bày và bảo vệ dự án mà còn có cơ hội trải nghiệm hệ thống phòng thí nghiệm và không gian nghiên cứu của nhà trường. Tại đây, các em có thể quan sát cách các nhà khoa học vận hành thiết bị nghiên cứu, đặt câu hỏi về các dự án đang được thực hiện, và hiểu rõ hơn hành trình biến một ý tưởng khoa học thành một kết quả nghiên cứu đáng tin cậy.

Theo PGS. TS. Chu Cẩm Thơ, khi đánh giá các dự án khoa học của học sinh, điều quan trọng nhất không phải là quy mô hay mức độ hoàn thiện của sản phẩm cuối cùng. Điều quan trọng hơn là tư duy khoa học ẩn sau dự án đó.

Một dấu hiệu quan trọng của tư duy khoa học, theo PGS.TS Chu Cẩm Thơ, là khả năng đối diện với những kết quả chưa thành công: "Những học sinh dám trình bày cả những kết quả chưa như mong đợi thường là những em có tư duy khoa học trưởng thành hơn. Trong khoa học, thất bại trong thực nghiệm cũng là một kết quả quan trọng. Trong khoa học hiện đại, thất bại không đơn thuần là sai lầm, mà là một phần của tri thức. Việc ghi nhận và phân tích những kết quả chưa thành công giúp cộng đồng khoa học tránh lặp lại những hướng nghiên cứu đã được chứng minh là không hiệu quả. Vì thế, dạy học sinh biết trân trọng cả những kết quả chưa thành công cũng chính là cách giúp các em tiếp cận với tư duy khoa học thực thụ".  

Phát hiện tài năng chỉ là bước khởi đầu. Thách thức lớn hơn là làm sao để những tài năng đó tiếp tục được nuôi dưỡng trong một hệ sinh thái khoa học bền vững.

Những học sinh có tiềm năng nghiên cứu khi theo học tại trường có thể tiếp tục phát triển thông qua các chương trình đào tạo tài năng, tham gia nhóm nghiên cứu từ năm thứ nhất, cũng như các chương trình hợp tác quốc tế với nhiều phòng thí nghiệm tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ và châu Âu. Các dự án có tiềm năng ứng dụng còn có thể được hỗ trợ để phát triển thành sản phẩm hoặc startup công nghệ. 

PGS. TS. Chu Cẩm Thơ chia sẻ: "Điều chúng tôi tìm kiếm là những người có ‘DNA của nhà kiến tạo’ những người không chỉ tiếp thu tri thức, mà còn muốn tạo ra tri thức mới, biến ý tưởng thành giải pháp cho các vấn đề của xã hội. Đó cũng chính là tinh thần của một “đại học của những nhà kiến tạo” đổi mới sáng tạo mà Phenikaa đang theo đuổi".

Trong bối cảnh toàn ngành đang triển khai Nghị quyết 71 của Bộ chính trị về đột phá phát triển giáo dục và Đào tạo, Nghị quyết 57 của Bộ chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia…, việc đổi mới tổ chức cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh phổ thông là cần thiết. 

Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Ngọc Thưởng, công tác tổ chức cuộc thi cần được chuẩn bị kỹ lưỡng, triển khai thống nhất ở các khâu với phương châm chỉ đạo xuyên suốt: An toàn, nghiêm túc, khoa học, đúng quy định, khách quan, công bằng, hiệu quả. Đồng thời, phải bảo đảm tính nghiêm túc của cuộc thi, chú trọng liêm chính học thuật; tăng cường giám sát sát sao, tổ chức quy củ, khoa học, thực hiện đầy đủ công tác kiểm tra, thanh tra và hậu kiểm.

Cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia có thể chỉ diễn ra trong vài ngày. Nhưng với nhiều học sinh, đây có thể là điểm khởi đầu của một hành trình dài hơn - hành trình bước vào thế giới nghiên cứu khoa học. Từ những dự án khoa học của học sinh hôm nay, những nhà khoa học của Việt Nam trong 10 hay 20 năm tới có thể đang bắt đầu hành trình của mình.