Xoay quanh chủ đề này, phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Tạ Hải Tùng, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội.
Thưa ông, tinh thần Nghị quyết Trung ương 4 nhấn mạnh việc gắn đào tạo nhân tài với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Đại học Bách khoa Hà Nội đang triển khai quy trình phát hiện và nuôi dưỡng các tài năng trẻ từ bậc phổ thông đến sau đại học như thế nào, thưa ông?
Nước ta đang ở thời kỳ dân số vàng, với rất nhiều bạn trẻ và dựa trên nền tảng đào tạo phổ thông khá tốt, việc phát triển nguồn nhân lực sẽ tạo ra nguồn lực cạnh tranh cho đất nước. Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, chúng tôi đã nhận thức câu chuyện này từ rất sớm, không chỉ ở bậc đào tạo đại học.
Chúng tôi tham gia xây dựng các chương trình đào tạo về STEM, lập trình, AI để cung cấp hoàn toàn miễn phí cho học sinh phổ thông trên nền tảng đào tạo của đại học. Ngoài ra, nhà trường tham gia rất chặt chẽ vào công tác hướng nghiệp thông qua các hoạt động tuyển sinh và hướng nghiệp cho học sinh phổ thông. Chúng tôi thường xuyên tiếp các đoàn học sinh đến tìm hiểu kỹ hơn về ngành nghề liên quan đến khoa học công nghệ trước khi các em đưa ra quyết định lựa chọn.
Đại học Bách khoa Hà Nội may mắn thu hút được các bạn học sinh phổ thông có điểm số đầu vào cao nhất cả nước. Chính vì vậy, chúng tôi nhận thấy sứ mệnh nặng nề khi đã là nơi lựa chọn của các thí sinh tài tài năng thì phải làm thế nào để phát triển hết tiềm lực, tiềm năng của các em và đóng góp cho sự phát triển của đất nước.
Đối với sinh viên, chúng tôi có các chương trình đào tạo tài năng, đào tạo Elitech chất lượng cao, kiểm định theo chuẩn quốc tế, có sự tham gia của doanh nghiệp, giảng viên và nhà khoa học nước ngoài. Sinh viên được giao lưu tại các nước tiên tiến để có trải nghiệm phong phú hơn. Trường cũng tiếp nhận sinh viên quốc tế để làm phong phú môi trường học tập và gia tăng trải nghiệm. Bên cạnh đó, học kỳ thực tập doanh nghiệp giúp các em tiếp cận thực tế, hiểu hơn về nghề nghiệp và có định hướng tốt hơn cho tương lai.
Về đào tạo sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ), trường có chính sách học bổng hỗ trợ người học như miễn giảm học phí; đặc biệt từ năm 2026, nghiên cứu sinh của đại học sẽ không phải đóng học phí. Nhà trường cũng chuẩn bị xây dựng các chương trình tài trợ để không chỉ miễn học phí mà còn nhận học bổng hàng tháng, giúp nghiên cứu sinh yên tâm làm nghiên cứu sinh, làm tiến sĩ, đem lại kết quả tốt hơn và đóng góp nhiều hơn cho khoa học công nghệ của đại học và hệ thống.
Tựu trung lại, sứ mệnh của trường đại học là phát triển con người. Trong thời đại khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm của mô hình phát triển mới, việc phát triển tài năng khoa học công nghệ từ phổ thông, đại học và sau đại học chắc chắn là sứ mệnh của các trường đại học, đặc biệt là các trường đại học tinh hoa như Bách khoa Hà Nội.
Là trụ cột trong mô hình liên kết Nhà trường - Viện nghiên cứu - Doanh nghiệp, Đại học Bách khoa Hà Nội đã tạo điều kiện ra sao để giải quyết những bài toán lớn của các tập đoàn công nghệ và doanh nghiệp, thưa ông?
Mô hình "Ba nhà" (Triple Helix) là mô hình đã được các nước phát triển thành công về khoa học công nghệ trên thế giới tận dụng rất nhiều, vì sự gắn kết này hết sức tự nhiên. Trường đại học và viện nghiên cứu có công nghệ, tri thức và là cái nôi tạo ra sáng tạo; doanh nghiệp là nơi sản xuất, kinh doanh và gắn với thị trường; còn nhà nước là bệ đỡ cho sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Sự gắn kết này bổ khuyết cho nhau: các nhà khoa học ở trường viện có công nghệ, tri thức nhưng lại tương đối yếu ở việc thương mại hóa và chuyển giao công nghệ; trong khi doanh nghiệp hướng mạnh vào sản xuất kinh doanh nên sẽ hạn chế đầu tư cho nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu lõi hay chiến lược. Nhà nước mong muốn chuyển sang mô hình phát triển mới dựa trên khoa học công nghệ. Nếu sự kết hợp này có sự hỗ trợ của Nhà nước để gắn kết trường viện và doanh nghiệp, hệ sinh thái khoa học công nghệ - đổi mới sáng tạo sẽ hoàn chỉnh; nghiên cứu được kéo về phía thị trường và chính sách nhà nước sẽ thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Thưa ông, để các hạt giống đỏ khoa học không bị "chảy máu chất xám" ngay sau khi tốt nghiệp, chúng ta cần có những chính sách đột phá gì về cơ sở hạ tầng, học bổng và lộ trình phát triển sự nghiệp cho họ?
Khi tốt nghiệp đại học, bản thân tôi cũng từng nhận học bổng đi học nước ngoài. Tuy nhiên, chúng ta không nên nhìn nhận đó là "chảy máu chất xám", bởi trong khoa học công nghệ, việc trao đổi, giao lưu học thuật và cử sinh viên ra nước ngoài là điều hết sức bình thường.
Vấn đề cần suy nghĩ là trong bối cảnh đất nước rất mong muốn phát triển khoa học công nghệ, chúng ta rõ ràng phải giữ được những người tài ở trong nước, sẵn sàng triển khai các bài toán lớn về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo để có nguồn lực làm chủ công nghệ mới, công nghệ tiên phong, công nghệ chiến lược nhằm phát triển kinh tế - xã hội.
Để làm được việc này, chúng ta phải có môi trường phát triển với lộ trình minh bạch, rõ ràng cho người trẻ cống hiến:
Thứ nhất, cung cấp cơ chế đãi ngộ đủ để các bạn yên tâm theo đuổi con đường khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ở các nước, học sau đại học hầu hết đều có học bổng, không phải đóng học phí và được hỗ trợ cơ sở vật chất, thiết bị. Ở Việt Nam, người học sau đại học vẫn tự chi trả học phí, lo toan cuộc sống và cơ sở vật chất. Nếu không thay đổi chính sách này, những người giỏi nhất sẽ chọn ra nước ngoài để vừa có tri thức, trải nghiệm mới vừa có điều kiện sống tốt hơn.
Thứ hai, vấn đề hoàn toàn nằm ở nhận thức. Với điều kiện kinh tế hiện tại, chúng ta hoàn toàn có thể lo cho các bạn trẻ tài năng theo đuổi khoa học công nghệ. Nếu có những chính sách hỗ trợ học viên cao học và nghiên cứu sinh (như mức học bổng tương đương 700 - 800 USD/tháng như các trường đại học ở Hàn Quốc hay Đài Loan quy đổi sang sức mua tương đương), chúng ta hoàn toàn có thể giữ lại những con người giỏi nhất, tài năng nhất để phát triển khoa học công nghệ nước nhà.
Trân trọng cảm ơn ông!