Định hướng sản xuất chip chuyên dụng
Ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn (Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, bán dẫn ngày càng trở thành nền tảng bảo đảm năng lực tự chủ công nghệ, an ninh quốc gia và sức cạnh tranh của mỗi nền kinh tế.
Việt Nam đã xác định bán dẫn là lĩnh vực chiến lược, thuộc công nghệ lõi. Nghị quyết 57-NQ/TW đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí đột phá chiến lược, đồng thời yêu cầu từng bước làm chủ công nghệ bán dẫn.
Trong đó, Chip chuyên dụng được thiết kế để giải quyết một bài toán cụ thể, có thể được sử dụng trong camera AI, IoT, robot, UAV, thiết bị viễn thông, điện tử công suất, lưới điện thông minh hay các hệ thống bảo mật.
Khác với những dòng chip phổ thông phải cạnh tranh bằng quy mô sản xuất, chip chuyên dụng tạo giá trị nhờ khả năng tối ưu hiệu năng, tiết kiệm năng lượng và đáp ứng chính xác yêu cầu của từng sản phẩm.
Đây được xem là hướng đi phù hợp với Việt Nam khi nước ta đã có đội ngũ thiết kế chip, ngành điện tử phát triển và thị trường lớn trong các lĩnh vực như viễn thông, AI, ô tô điện, năng lượng và chuyển đổi số.
Nếu thành công, doanh nghiệp Việt Nam có thể từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao như thiết kế, xác minh, kiểm thử và tích hợp chip.
Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, khoảng cách từ một bản thiết kế chip đến sản phẩm thương mại còn rất lớn. Doanh nghiệp phải tiếp cận các bộ công cụ thiết kế EDA, thư viện IP bản quyền với chi phí cao. Đặc biệt, mỗi lần tape-out (đưa thiết kế vào sản xuất thử), có thể tiêu tốn hàng triệu USD và luôn đi kèm nguy cơ thất bại về kỹ thuật. Trong khi đó, Việt Nam chưa hình thành đầy đủ hệ sinh thái từ thiết kế, chế tạo, đóng gói, kiểm thử đến chứng nhận chất lượng.
Với doanh nghiệp có đơn hàng nhỏ, việc tiếp cận dịch vụ đóng gói, kiểm thử quốc tế vừa tốn kém vừa mất thời gian. Ngay cả khi có mẫu chip, doanh nghiệp vẫn phải tiếp tục hoàn thiện phần mềm, bo mạch, đánh giá độ tin cậy và tích hợp vào sản phẩm cuối.
Trả lời chất vấn đại biểu Quốc hội mới đây, Bộ trưởng Bộ Khoa học và công nghệ Vũ Hải Quân cho biết: Với chip chuyên dụng 5G, Việt Nam hiện có khả năng thực hiện khâu thiết kế, song để chế tạo thành một con chip hoàn chỉnh vẫn phải đưa ra nước ngoài. Quá trình tạo ra sản phẩm công nghệ chiến lược không chỉ liên quan đến thiết kế, mà còn bao gồm chế tạo, vật liệu và nhiều công đoạn kỹ thuật khác.
Muốn có chip Việt, Nhà nước phải tạo “khách hàng đầu tiên”
Nhưng thách thức lớn nhất lại nằm ở thị trường. Đó là “bài toán con gà - quả trứng”: Doanh nghiệp không dám đầu tư lớn khi chưa có khách hàng, trong khi khách hàng lại không muốn đặt mua một con chip chưa được kiểm chứng thực tế. Vòng luẩn quẩn này khiến không ít dự án chip mới dừng ở nghiên cứu mà chưa bước được sang thương mại hóa.
Nguồn nhân lực cũng là một điểm nghẽn. Việt Nam vẫn thiếu các chuyên gia thiết kế chip, kỹ sư kiểm thử, chuyên gia vật liệu, đóng gói và nhân sự có khả năng triển khai toàn bộ chu trình phát triển sản phẩm.
Một trong những giải pháp được đặt ra là thay đổi cách hỗ trợ ngành bán dẫn. Thay vì chỉ hỗ trợ từng doanh nghiệp hoặc tài trợ cho một dự án nghiên cứu riêng lẻ, Việt Nam cần hình thành hệ sinh thái hỗ trợ xuyên suốt từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất thử, đo kiểm đến thương mại hóa.
Theo định hướng của Bộ Khoa học và Công nghệ, thời gian tới dự kiến ban hành danh mục khoảng 20 nhóm chip chuyên dụng được Nhà nước ưu tiên đặt hàng, tập trung vào AI, điện toán biên, viễn thông thế hệ mới, cảm biến, IoT, điện tử công suất và bảo mật phần cứng. Nếu được triển khai hiệu quả, danh mục này sẽ tạo tín hiệu thị trường rõ ràng, giúp doanh nghiệp biết Nhà nước cần loại chip nào và từ đó có cơ sở đầu tư dài hạn.
Một giải pháp đáng chú ý là sử dụng các dự án đầu tư công với việc Nhà nước là “khách hàng đầu tiên” cho chip Việt. Đây có thể là chìa khóa phá vòng luẩn quẩn hiện nay. Khi có đơn hàng đầu tiên, doanh nghiệp có động lực đầu tư; khi chip được đưa vào thử nghiệm thực tế, sản phẩm có cơ hội được kiểm chứng; khi có dữ liệu và lịch sử vận hành, doanh nghiệp lại có cơ sở tiếp cận những khách hàng lớn hơn.
Song song với đó, Việt Nam cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, phòng thử nghiệm, cơ chế chứng nhận và đánh giá độ tin cậy, để sản phẩm chip trong nước đủ khả năng cạnh tranh.
Đại biểu Nguyễn Cao Sơn (Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ) cho rằng, đối với doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa, khách hàng đầu tiên có vai trò quyết định đến khả năng tồn tại và phát triển. Nếu có được hợp đồng với cơ quan nhà nước, doanh nghiệp sẽ tạo dựng được uy tín, có cơ sở mở rộng thị trường và tiếp tục đầu tư cải tiến sản phẩm. Do đó, Bộ Khoa học và Công nghệ cần làm rõ chính sách ưu tiên dành cho nhóm doanh nghiệp này.
Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, nhiều quốc gia đã triển khai chính sách hỗ trợ thị trường đầu ra nhằm thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Chẳng hạn, trong chương trình phát triển xe buýt điện, chính quyền hỗ trợ đất đai, vốn xây dựng nhà máy, đồng thời các đơn vị vận hành cam kết mua những lô xe đầu tiên.
Từ kinh nghiệm này, cần nghiên cứu cơ chế tạo cơ hội cho doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa tham gia các dự án trọng điểm quốc gia. Bên cạnh việc tuân thủ các quy định về đấu thầu, mua sắm công, có thể nghiên cứu những cơ chế thí điểm, thử nghiệm phù hợp để hỗ trợ doanh nghiệp đưa sản phẩm mới ra thị trường.
Đáng chú ý, trong dự thảo Luật Công nghệ cao sửa đổi, Bộ Khoa học và Công nghệ dành một chương riêng về doanh nghiệp công nghệ chiến lược, với nhiều chính sách đang được nghiên cứu như hỗ trợ chi phí thử nghiệm, miễn thuế nhập khẩu thiết bị và cơ chế Nhà nước mua những lô sản phẩm đầu tiên, còn gọi là "mua lô số 0".
Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, phát triển công nghệ chiến lược cần kết hợp giữa đầu tư dài hạn để từng bước tự chủ công nghệ với thúc đẩy những sản phẩm có khả năng ứng dụng sớm vào sản xuất và đời sống. Các cơ chế hỗ trợ thị trường đầu ra được kỳ vọng tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia nghiên cứu, phát triển công nghệ, góp phần nâng cao năng suất và tăng trưởng kinh tế.
Từ phòng thí nghiệm đến thị trường vẫn là hành trình nhiều rủi ro. Nhưng nếu chính sách tạo được thị trường, doanh nghiệp có khách hàng đầu tiên, hạ tầng dùng chung giúp giảm chi phí và các tập đoàn quốc tế tham gia đào tạo, chuyển giao tri thức, chip chuyên dụng có thể trở thành “cửa ngách” để Việt Nam từng bước nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.