Ông Vũ Ngọc Sơn, Trưởng Ban Nghiên cứu, tư vấn, phát triển công nghệ và Hợp tác quốc tế của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (NCA) đã trả lời phỏng vấn báo Tin tức và Dân tộc về vấn đề này.
Thưa ông, vì sao việc xây dựng mạng lưới cảnh báo rủi ro trên không gian mạng, kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các bên lại trở nên cấp thiết trong công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến hiện nay?
Lừa đảo trực tuyến hiện là vấn nạn không chỉ của riêng một quốc gia. Tội phạm mạng có thể hoạt động tại một quốc gia, điều hành các nhóm tội phạm ở quốc gia khác, sử dụng hạ tầng tại một quốc gia thứ ba và nhắm tới người dùng ở một quốc gia thứ tư. Chuỗi hoạt động này đi qua nhiều quốc gia khiến việc truy bắt tội phạm cũng như thu hồi tài sản bị chiếm đoạt gặp rất nhiều khó khăn.
Vì vậy, phòng chống lừa đảo từ xa gần như là biện pháp cần thiết để giảm thiểu thiệt hại. Muốn làm được điều đó, cần tăng cường chia sẻ thông tin giữa các quốc gia, cơ quan, đơn vị, nhà cung cấp dịch vụ, mạng xã hội và doanh nghiệp viễn thông.
Khi thông tin được kết nối, một vụ lừa đảo được phát hiện tại quốc gia này có thể nhanh chóng được chia sẻ, cảnh báo tới các quốc gia khác. Nhờ đó, các bên có thể chủ động nhận diện nguy cơ và triển khai biện pháp phòng ngừa sớm hơn.
Tuy nhiên, hiện việc chia sẻ thông tin vẫn còn nhiều khó khăn. Ngay cả giữa các tổ chức, đơn vị cung cấp dịch vụ, chẳng hạn các nhà mạng viễn thông, việc chia sẻ dữ liệu cũng chưa chặt chẽ, còn mang tính thụ động. Khi mở rộng kết nối ở quy mô quốc tế, bài toán càng phức tạp bởi liên quan đến hạ tầng của nhiều quốc gia, các nền tảng cung cấp dịch vụ xuyên biên giới, lĩnh vực tài chính và giao vận.
Đây là vấn đề lớn mà không một tổ chức hay quốc gia nào có thể tự giải quyết. Cần có sự đồng thuận, tham gia và đóng góp của tất cả các bên liên quan.
Việt Nam đã có những nền tảng chia sẻ dữ liệu phục vụ cảnh báo rủi ro. Theo ông, cần những cơ chế công nghệ và nguyên tắc kết nối như thế nào để việc chia sẻ thông tin được an toàn, hiệu quả và có thể mở rộng ra quốc tế?
Chia sẻ thông tin không phải là ý tưởng mới. Tại Việt Nam, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia đã triển khai nền tảng nTrust, cho phép kết nối dữ liệu từ Bộ Công an, Ngân hàng Nhà nước và thông tin do người dùng trực tiếp cung cấp. Những thông tin này tiếp tục được xác minh, làm rõ bởi các chuyên gia an ninh mạng trước khi cập nhật tới cộng đồng người sử dụng.
Qua quá trình triển khai, chúng tôi đã nhìn thấy những hiệu quả nhất định. Tuy nhiên, dữ liệu thu thập từ cộng đồng người dùng và các cơ quan trong nước chưa đủ để bao phủ toàn bộ những nguy cơ trên phạm vi toàn cầu.
Do đó, thông qua các sáng kiến kết nối thúc đẩy sự tham gia của các tổ chức, doanh nghiệp có phạm vi hoạt động toàn cầu để hình thành mạng lưới kết nối rộng hơn. Trên cơ sở đó, các bên cùng xây dựng một tiêu chuẩn chung về chia sẻ dữ liệu.
Khi có chuẩn chung, các nhà cung cấp dịch vụ và doanh nghiệp phát triển sản phẩm an ninh mạng có thể khai thác, tái sử dụng nguồn thông tin được chia sẻ để phục vụ người dùng của mình. Đây sẽ là nguồn dữ liệu có giá trị không chỉ đối với các nhà cung cấp dịch vụ mà còn có thể được chuyển tải trực tiếp đến người sử dụng cuối cùng.
Các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, có sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) và các thủ đoạn thao túng tâm lý. Mạng lưới cần vận hành như thế nào để cảnh báo kịp thời, kể cả khi nguy cơ xuất phát từ nước ngoài?
Lừa đảo trực tuyến không phải trách nhiệm riêng của một cơ quan hay tổ chức mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội, bao gồm cơ quan quản lý nhà nước, nhà cung cấp dịch vụ và chính người sử dụng.
Mạng lưới chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi tất cả các bên cùng tham gia. Trong đó, cơ quan nhà nước có vai trò tập trung, kết nối nguồn dữ liệu trong phạm vi quốc gia; các nhà cung cấp dịch vụ đóng góp thông tin về những nguy cơ được phát hiện trên hệ thống, nền tảng của mình; còn người dùng có thể cung cấp những dấu hiệu, thông tin liên quan đến các hình thức lừa đảo đang diễn ra.
Điều quan trọng là các dữ liệu này cần được chia sẻ, cập nhật thường xuyên để các bên cùng khai thác. Bởi mỗi quốc gia có thói quen sử dụng Internet và những kịch bản lừa đảo hướng tới người dùng khác nhau. Khi được tiếp cận nguồn dữ liệu từ nhiều quốc gia, người dùng và các đơn vị cung cấp dịch vụ sẽ có thêm thông tin để nhận diện những phương thức, thủ đoạn mới.
Nếu các dấu hiệu rủi ro được cập nhật kịp thời, người dân khi tham gia môi trường Internet có thể chủ động nhận biết, phòng tránh những nguy cơ mới phát sinh, thay vì chỉ xử lý khi sự việc đã xảy ra và gây thiệt hại.
Một trong những trở ngại hiện nay là các doanh nghiệp còn tâm lý giữ dữ liệu vì lợi thế cạnh tranh. Theo ông, cần giải quyết vấn đề này như thế nào để thúc đẩy chia sẻ dữ liệu nhưng vẫn bảo đảm phù hợp với quy định pháp luật Việt Nam?
Khó khăn lớn trong chia sẻ dữ liệu hiện nay là tình trạng có thể gọi là “ốc đảo dữ liệu”. Đối với các nhà cung cấp dịch vụ, dữ liệu không chỉ phục vụ hoạt động vận hành mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh. Đơn vị có nhiều dữ liệu hơn có thể nhận diện nguy cơ và bảo vệ người dùng tốt hơn. Vì vậy, việc thuyết phục các nhà cung cấp dịch vụ cùng chia sẻ dữ liệu với nhau cần có thời gian.
Tuy nhiên, chúng ta cần đặt vấn đề bảo vệ người dùng lên cao nhất. Khi lấy người dùng làm trung tâm, những khó khăn, trở ngại liên quan đến lợi ích và lợi thế cạnh tranh cần được đặt sau mục tiêu bảo đảm an toàn cho cộng đồng. Đây cũng là cơ sở để thúc đẩy các bên cởi mở hơn trong việc chia sẻ dữ liệu.
Về tiêu chuẩn kỹ thuật, tôi tin rằng không có tiêu chuẩn nào mà chúng ta không thể đáp ứng. Các quốc gia hiện đều đã có sự tiến bộ nhất định về công nghệ. Khi các bên cùng thống nhất, xây dựng được một tiêu chuẩn chung thì các quốc gia đều có khả năng đáp ứng và sẵn sàng tham gia chia sẻ dữ liệu.
Xin trân trọng cám ơn ông!