Đưa công nghệ số vào phát triển nghề sơn mài truyền thống

Nghị quyết 57-NQ/TW đặt ra yêu cầu thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Với nghề sơn mài,  công nghệ có thể hỗ trợ sáng tạo, quảng bá và mở rộng thị trường, nhưng giá trị cốt lõi của sản phẩm vẫn nằm ở kỹ thuật thủ công, dấu ấn nghệ nhân.

Từ thực tiễn sáng tạo, chế tác và ứng dụng công nghệ số trong nghề sơn mài, phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc có cuộc trao đổi với Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát.

Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Theo nghệ nhân, những thành tựu này có thể tạo ra thay đổi gì đối với lĩnh vực thủ công mỹ nghệ?

nguyentanphat2.jpg

Nghị quyết 57 mở ra hướng đi quan trọng đối với các ngành nghề thủ công truyền thống, trong đó có sơn mài. Trước đây, sản xuất thủ công mỹ nghệ chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, kỹ năng và phương thức truyền thống. Nếu chỉ duy trì cách làm cũ, các cơ sở nghề sẽ khó mở rộng quy mô, tiếp cận thị trường và cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp.

Khoa học, công nghệ và chuyển đổi số có thể tạo thay đổi ở cả khâu sáng tạo, sản xuất và tiêu thụ. Công nghệ giúp nghệ nhân nghiên cứu, thử nghiệm ý tưởng, hình thức, chất liệu mới để tạo ra sản phẩm có tính ứng dụng và thẩm mỹ cao hơn. Việc số hóa quy trình, quản lý nguyên vật liệu, lưu trữ mẫu thiết kế và dữ liệu sản phẩm giúp cơ sở nghề hoạt động chuyên nghiệp. Trong khi đó, nền tảng số mở rộng khả năng quảng bá, tiêu thụ, giúp sản phẩm của nghệ nhân ở làng cổ Đường Lâm tiếp cận khách hàng tại nhiều địa phương và thị trường quốc tế.

Trong quá trình làm nghề, nghệ nhân đã ứng dụng công nghệ số vào những khâu nào? Thương mại điện tử, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) đem lại hiệu quả ra sao trong quảng bá, kết nối khách hàng, thưa nghệ nhân?

Công nghệ giúp hình dung nhiều phương án sáng tạo cho các bộ sưu tập sơn mài theo chủ đề văn hóa dân gian, di sản. Tuy nhiên, tác phẩm cuối cùng vẫn phải được nghiên cứu, điều chỉnh và hoàn thiện bằng tư duy nghệ thuật của nghệ nhân.

Trong quảng bá, việc sử dụng Facebook, TikTok, hình ảnh, video và mã QR để giới thiệu sản phẩm, quy trình chế tác và câu chuyện văn hóa sẽ giúp khách hàng hiểu thêm công sức, thời gian và kỹ thuật tạo nên sản phẩm.

Còn thương mại điện tử giúp sản phẩm sơn mài Đường Lâm tiếp cận khách hàng qua hình ảnh, video, livestream và các kênh bán hàng trực tuyến, thay vì chỉ phụ thuộc vào khách du lịch, hội chợ hay cửa hàng. AI có thể hỗ trợ xây dựng nội dung, dịch thuật và nghiên cứu thị hiếu.

Bên cạnh đó, công nghệ giúp tiết kiệm thời gian nghiên cứu ý tưởng, tăng khả năng thử nghiệm mẫu mã, chủ động giới thiệu sản phẩm và mở rộng tệp khách hàng. Tuy nhiên, hiệu quả doanh thu cần được đánh giá bằng số liệu kinh doanh cụ thể, bởi không phải lượt xem hay tương tác nào cũng chuyển thành đơn hàng.

Mỗi sản phẩm thủ công nên có hồ sơ số riêng để khách hàng tra cứu qua mã QR về nghệ nhân, nguyên liệu, quy trình chế tác và giá trị văn hóa. Đây cũng là cách minh bạch nguồn gốc, xác thực tác giả, hạn chế hàng giả, hàng nhái.

Theo nghệ nhân, làm thế nào để kết hợp công nghệ hiện đại với kỹ thuật chế tác truyền thống mà không làm mất bản sắc, tính độc bản của nghề sơn mài?

Công nghệ hiện đại có thể hỗ trợ nghề thủ công, nhưng không thể thay thế đôi bàn tay, kinh nghiệm và cảm xúc sáng tạo của nghệ nhân. Với sơn mài truyền thống, giá trị đặc biệt nằm ở kỹ thuật sử dụng sơn ta, làm vóc, mài, đánh bóng, cẩn trứng, khảm trai và phối hợp nhiều lớp vật liệu tạo chiều sâu cho tác phẩm.

Những công đoạn này đòi hỏi sự kiên nhẫn, cảm nhận màu sắc, ánh sáng và kinh nghiệm nhiều năm, tạo nên giá trị mà công nghệ không thể thay thế.

Mặt khác, nghệ nhân có thể sử dụng AI để nghiên cứu ý tưởng, phần mềm để thiết kế, công nghệ để lưu trữ và quản lý dữ liệu; song quá trình chế tác cốt lõi vẫn cần được thực hiện bằng kỹ thuật thủ công. Sơn mài cũng cần đổi mới chất liệu, hình thức, công năng, mở rộng sang nội thất, đồ gia dụng, trang sức, quà tặng và sản phẩm du lịch.

Hiện nay còn nhiều nghệ nhân, cơ sở sản xuất quy mô nhỏ, hạn chế về vốn, nhân lực và kỹ năng công nghệ. Theo nghệ nhân, đâu là điểm nghẽn lớn nhất trong chuyển đổi số của làng nghề và Nhà nước cần hỗ trợ gì để Nghị quyết 57 đi vào thực tiễn?

Khó khăn lớn nhất không hẳn nằm ở việc thiếu công nghệ, mà ở khả năng tiếp cận và ứng dụng công nghệ. Phần lớn nghệ nhân có kỹ năng chế tác tốt nhưng chưa được đào tạo bài bản về marketing số, thương mại điện tử, quản trị dữ liệu hay ứng dụng AI. Nhiều cơ sở có quy mô nhỏ, nguồn vốn hạn chế, thiếu nhân lực chuyên trách và chưa có chiến lược xây dựng thương hiệu dài hạn.

Nhà nước cần đào tạo kỹ năng số theo hướng thực hành, từ thiết kế, ứng dụng AI đến quảng bá và bán hàng trực tuyến; đồng thời hỗ trợ kinh phí đầu tư thiết bị, phần mềm, website và số hóa sản phẩm; xây dựng cơ sở dữ liệu số về làng nghề, nghệ nhân, lịch sử, kỹ thuật và sản phẩm tiêu biểu; kết nối nghệ nhân với trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ; hỗ trợ đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử và tham gia xúc tiến thương mại...

Khoa học, công nghệ và chuyển đổi số có thể tạo cơ hội gì để thu hút người trẻ tham gia lĩnh vực thủ công mỹ nghệ và giúp nghệ nhân sống được bằng nghề, thưa nghệ nhân?

Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với tương lai làng nghề. Khó khăn hiện nay là làm thế nào để người trẻ nhìn thấy cơ hội phát triển nghề nghiệp và có thể sống tốt bằng nghề truyền thống. Nếu chỉ giới thiệu nghề bằng hình ảnh, phương thức sản xuất cũ, chúng ta sẽ khó tạo sức hấp dẫn với thế hệ trẻ.

Kết hợp nghề truyền thống với công nghệ, thiết kế sáng tạo, mỹ thuật ứng dụng và thương mại điện tử sẽ mở ra nhiều công việc cho người trẻ, từ thiết kế sản phẩm, ứng dụng AI, truyền thông số đến xây dựng thương hiệu, kinh doanh trực tuyến.

Cuối cùng, tôi mong muốn phát triển sơn mài Đường Lâm không chỉ là hoạt động sản xuất thủ công, mà còn là không gian sáng tạo, giáo dục di sản và trải nghiệm nghệ thuật. Khi người trẻ thấy nghề truyền thống có thể tạo ra sản phẩm mới, có thị trường, thu nhập và cơ hội phát triển sự nghiệp, họ sẽ chủ động tìm đến.

Xin trân trọng cảm ơn nghệ nhân!

Hoàng Bằng/Báo Tin tức và Dân tộc

Dành cho bạn

Phát triển AI an toàn: Bài toán đặt ra với Việt Nam từ cuộc đua Mỹ - Trung

Phát triển AI an toàn: Bài toán đặt ra với Việt Nam từ cuộc đua Mỹ - Trung

Cuộc đua phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) giữa Mỹ và Trung Quốc đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về kiểm soát rủi ro khi công nghệ ngày càng có khả năng tự vận hành. Với Việt Nam, bài toán không chỉ là đẩy nhanh ứng dụng AI mà còn phải xây dựng cơ chế quản trị an toàn, bảo đảm công nghệ phát triển phục vụ con người.

Từ chiến lược nguồn nhân lực AI của Trung Quốc nhìn về chiến lược của Việt Nam

Từ chiến lược nguồn nhân lực AI của Trung Quốc nhìn về chiến lược của Việt Nam

Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, Trung Quốc đang đẩy mạnh đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào giáo dục phổ thông nhằm xây dựng thế hệ nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ và đổi mới sáng tạo. Kinh nghiệm này gợi mở nhiều vấn đề đối với Việt Nam trong triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, nhất là yêu cầu đổi mới giáo dục, phổ cập kiến thức AI và chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Cho thuê, mượn tài khoản ngân hàng: Tránh tiếp tay cho tội phạm công nghệ

Cho thuê, mượn tài khoản ngân hàng: Tránh tiếp tay cho tội phạm công nghệ

Thực trạng sinh viên cho thuê, cho mượn tài khoản ngân hàng tiếp tay cho các đường dây tội phạm đang tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng vào hoạt động đánh bạc online, lừa đảo, rửa tiền. Hành vi này còn còn ảnh hưởng đến tính an toàn, minh bạch của các giao dịch thanh toán trong ngân hàng.

Đối phó với nguy cơ AI tự tiến hành các cuộc tấn công mạng

Đối phó với nguy cơ AI tự tiến hành các cuộc tấn công mạng

Khi AI ngày càng có khả năng tự thực hiện nhiều thao tác trên không gian mạng, nguy cơ các cuộc tấn công được tự động hóa đang trở thành mối quan tâm mới của nhiều quốc gia. Với Việt Nam, đây cũng là thách thức cần tính đến khi các hệ thống số và hạ tầng dữ liệu ngày càng mở rộng.