Theo truyền thông Mỹ ngày 15/11, những lời đe dọa, chủ yếu được gửi qua thư điện tử và đến nay đều được xác định là giả mạo. Những lời đe dọa đánh bom đã ảnh hưởng đến nhiều đài truyền hình, hơn 50 chuyến bay, hàng nghìn trường học và ít nhất một tàu du lịch trên khắp châu Âu, đặt ra thách thức an ninh ngày càng cấp bách đối với chính quyền các nước trong khu vực.
Các nhà phân tích nhận định những vụ đe dọa giả mạo này đã phơi bày mức độ dễ bị tổn thương của cơ sở hạ tầng công cộng châu Âu trước những thông điệp nặc danh khó truy vết, đồng thời cho thấy nhu cầu cấp thiết về cơ chế ứng phó phối hợp chặt chẽ hơn trong toàn khối.
Các vụ đe dọa đánh bom nhằm vào các chuyến bay tại châu Âu đều được nhà chức trách xem xét nghiêm túc và dẫn đến những biện pháp ứng phó quyết liệt, tùy theo từng quốc gia. Trong khi một số nước chuyển hướng máy bay đến các sân bay khác, những nước như Hungary và Pháp đã điều động máy bay chiến đấu hộ tống các máy bay chở khách bị đe dọa.
Một số ý kiến kêu gọi các nước châu Âu thay thế cách ứng phó riêng lẻ, thiếu đồng bộ giữa từng quốc gia bằng khuôn khổ an ninh chung trên toàn khối. Tổng Giám đốc điều hành (CEO) hãng hàng không giá rẻ Wizz Air của Hungary, ông József Váradi, ngày 12/11 nhấn mạnh cần thiết phải hài hòa hóa các quy trình an ninh và đề cập khả năng thành lập cơ quan trung ương để xử lý những vụ đe dọa giả mạo như vậy.
Ông tiết lộ gần đây đã có cuộc gặp với các quan chức Ủy ban châu Âu nhằm thúc đẩy cơ chế ứng phó phối hợp. Tuy nhiên, trong cuộc trao đổi sau khi công bố kết quả kinh doanh ngày 12/11, ông Váradi cho rằng đây là vấn đề rất nhạy cảm do liên quan đến nguyên tắc chủ quyền quốc gia và không nước nào muốn nhượng bộ trong lĩnh vực này.
Ứng phó thiếu đồng bộ
Lời đe dọa nhằm vào hãng hàng không hoạt động tại nhiều quốc gia có thể kéo theo sự tham gia của nhiều cơ quan thực thi pháp luật. Vì vậy, tăng cường chia sẻ thông tin giữa các nước có thể đóng vai trò then chốt trong xác định những điểm tương đồng, cũng như nguồn gốc và mức độ xác thực của các lời đe dọa.
Ông Grégoire Roos, Giám đốc các chương trình châu Âu, Nga và Á-Âu thuộc Viện nghiên cứu Chatham House tại London (Anh), nhận định mặc dù các biện pháp an ninh ban đầu được triển khai quyết liệt, nhưng sự phối hợp giữa các quốc gia châu Âu vẫn chưa đáp ứng yêu cầu.
Ông cho biết hiện mỗi quốc gia đang ứng phó bằng hệ thống công cụ và tiêu chuẩn riêng do đây là một hiện tượng tương đối mới.
Theo ông Roos, bước đầu tiên để cải thiện tình hình là thiết lập tiêu chuẩn đánh giá nguy cơ chung trên toàn châu Âu. Chẳng hạn, các biện pháp khẩn cấp cần được quyết định dựa trên thông tin tình báo được xác minh chéo và hoàn cảnh cụ thể của từng vụ việc ở cấp độ toàn châu lục.
Ông cũng cho rằng các đối tượng đứng sau những vụ việc này đang khai thác sự khác biệt trong quy trình ứng phó của từng quốc gia. Cơ quan Cảnh sát châu Âu (Europol), cảnh sát các nước, trong một số trường hợp là lực lượng cảnh sát địa phương và các cơ quan hàng không, đều cần đối chiếu bằng chứng kỹ thuật.
Ông Roos nhận định sự phối hợp hiện nay còn rời rạc, thậm chí thiếu đồng bộ ở nhiều cấp độ, khiến thời gian phản ứng kéo dài và tạo thêm dư địa để tâm lý lo ngại trong công chúng gia tăng.
Những lời đe dọa này cũng cho thấy sự chênh lệch lớn giữa chi phí thực hiện và chi phí ứng phó. Việc phát tán những thông tin giả mạo như vậy rất tốn ít chi phí, nhưng để đối phó, nhà chức trách có thể phải huy động lực lượng an ninh quy mô lớn, chuyển hướng các chuyến bay hoặc sơ tán các tòa nhà công cộng. Những biện pháp này gây áp lực đáng kể lên nguồn lực công, làm gián đoạn đời sống thường nhật và gia tăng tâm lý bất an trong xã hội.
Sơ tán trường học
Một trong những cách ứng phó được đặt ra là cố gắng duy trì hoạt động bình thường. Khi hàng nghìn trường học tại Italy nhận được lời đe dọa trong tuần này, thông điệp chủ đạo của Thủ tướng Giorgia Meloni gửi tới các phụ huynh lo lắng là giữ bình tĩnh và hạn chế tối đa những gián đoạn không cần thiết.
Các email đe dọa đánh bom được gửi tới khoảng 6.300 trường học tại Italy trong ngày 11/11 và khoảng 3.778 trường khác trong ngày 12/11. Hàng trăm trường học đã phải sơ tán, song nhiều cơ sở vẫn quyết định duy trì hoạt động. Sau làn sóng đe dọa, bà Meloni đề xuất các quy trình sơ tán mới, theo đó trường học không nên sơ tán chỉ dựa trên một email hàng loạt nếu chưa có bằng chứng cụ thể.
Các trường học tại Scotland, Bắc Ireland và Cộng hòa Ireland cũng nhận được những email đe dọa ngày 11/11. Cảnh sát cảnh báo nhiều khả năng đây chỉ là những lời đe dọa giả mạo và các cơ sở giáo dục không phải sơ tán.
Trong khi đó, một số sân bay tại Anh quyết định tiếp tục hoạt động dù nhận được các lời đe dọa.
Ông Roos dẫn chứng sân bay Heathrow và Birmingham của Anh vẫn duy trì hoạt động sau khi nhận được những lời đe dọa, do nhà chức trách đánh giá các thông tin này không đáng tin cậy. Theo ông, các sân bay khác tại châu Âu có thể cân nhắc cách tiếp cận tương tự thay vì lập tức đóng cửa mọi hoạt động ngay cả khi chỉ xuất hiện cảnh báo ở mức độ thấp.
Ông nhấn mạnh việc này quan trọng hơn nhiều người nghĩ, bởi mỗi lần sơ tán đều có thể làm gia tăng tâm lý lo lắng trong công chúng.
Do các cảnh báo chủ yếu được gửi qua email, việc truy tìm nguồn gốc những thông điệp này đang gây nhiều khó khăn cho các nhà điều tra. Một số email được ký tên các tổ chức hoặc nhóm nhất định, trong đó có “Male State”, một nhóm theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan của Nga. Tuy nhiên, nhà chức trách nghi ngờ những thông tin này có thể là giả mạo nhằm đánh lạc hướng điều tra.
Các công ty an ninh mạng Proofpoint và Abnormal Security phát hiện phần lớn những lời đe dọa được gửi từ các tài khoản email hợp pháp đã bị chiếm quyền kiểm soát. Thủ đoạn này khiến lực lượng thực thi pháp luật khó xác định đối tượng đứng sau và có nguy cơ khiến nhà chức trách chỉ có thể liên tục ứng phó với các vụ việc thay vì chủ động ngăn chặn.
Chưa rõ thủ phạm
Có nhiều nghi vấn cho rằng những vụ việc này có thể nằm trong chiến dịch rộng lớn hơn thuộc hình thức chiến tranh hỗn hợp, trong đó các đối tượng thù địch tìm cách làm suy giảm niềm tin của công chúng và gây bất ổn cho các quốc gia mà không cần sử dụng sức mạnh quân sự thông thường.
Các quan chức châu Âu ngày càng cảnh báo về nguy cơ từ những chiến thuật như vậy.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cảnh báo không nên vội vàng kết luận về làn sóng đe dọa đánh bom, đồng thời cho biết hiện chưa có đủ bằng chứng để quy trách nhiệm cho các thế lực nước ngoài. Phát biểu với báo giới bên lề cuộc gặp các nhà lãnh đạo châu Âu tại Dublin (Ireland), ông Macron cho biết đến thời điểm đó, chưa có đủ cơ sở để xác định thủ phạm.
Ông Roos cũng cảnh báo không nên tự động quy trách nhiệm cho nước nào khi chưa có bằng chứng cụ thể, bởi điều này có thể tạo điều kiện cho những đối tượng khác thực hiện các hành vi tương tự. Theo ông, nếu mỗi khi xuất hiện một lời đe dọa, các bên lập tức quy kết cho nước nào đó mà chưa tiến hành điều tra đầy đủ, nguy cơ là nhiều đối tượng khác, cả cấp nhà nước lẫn phi nhà nước, có thể được tiếp thêm động lực.
Hiện vẫn chưa rõ các lời đe dọa nhằm vào trường học, hãng hàng không, đài truyền hình và những tổ chức khác có liên quan với nhau hay không, cũng như xuất phát từ một cá nhân, một nhóm hay một chiến dịch có sự hậu thuẫn của nhà nước.
Trước mắt, thách thức đặt ra là phải tìm được sự cân bằng giữa việc xem xét nghiêm túc mọi nguy cơ tiềm tàng và bảo đảm các email nặc danh không thể liên tục khiến những dịch vụ thiết yếu phải đình trệ.
Khi các vụ việc ngày càng vượt qua phạm vi biên giới quốc gia, sức ép đối với các chính phủ châu Âu nhằm xây dựng một cơ chế ứng phó phối hợp nhiều khả năng sẽ gia tăng. Cơ chế này cần giúp phân biệt những mối đe dọa an ninh thực sự với các hành vi lợi dụng chính những biện pháp phòng ngừa được thiết kế để bảo vệ công chúng.
