Cử nhân có năng lực số ‘vượt ngưỡng’ nhưng kỹ năng mềm lại hổng

Sự chênh lệch giữa các năng lực

Theo báo cáo "Nâng tầm Nhân lực Việt Nam 2026" do BUV phối hợp cùng Decision Lab thực hiện (dựa trên khảo sát 375 nhà tuyển dụng tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và 20 cuộc phỏng vấn chuyên sâu), cả 7 năng lực cốt lõi được khảo sát đều được doanh nghiệp đánh giá quan trọng với tỷ lệ từ 74% đến 86%. Năng lực số hiện là tiêu chí duy nhất mà sinh viên đáp ứng vượt kỳ vọng, trong bối cảnh 83% doanh nghiệp thừa nhận trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi tiêu chí tuyển dụng và 79% kỳ vọng ứng viên thành thạo các công cụ số.

Tuy nhiên, khoảng cách lớn nhất lại nằm ở những đầu việc thiếu quy trình hay hướng dẫn cụ thể. Hai năng lực bị thiếu hụt nghiêm trọng nhất là quản lý thời gian (80% doanh nghiệp coi là quan trọng nhưng chỉ 54% đáp ứng, chênh lệch 26%) và giải quyết vấn đề (84% quan trọng nhưng chỉ 61% đáp ứng, chênh lệch 23%).

Bà Ngô Thị Ngọc Lan, Giám đốc Điều hành Navigos Search chia sẻ, đối với nhân sự trẻ mới ra trường, chuyên môn hay kinh nghiệm lại nằm ở nhóm ưu tiên thấp nhất của nhà tuyển dụng. Ngược lại, điều họ đỏ mắt tìm kiếm chính là thái độ và sự gắn bó lâu dài và khả năng bền bỉ.

"Doanh nghiệp rất chật vật khi nhiều bạn trẻ vào làm ba bữa là nghỉ vì ngại khó, chưa học hay làm được gì đã nhảy việc", bà Lan nhấn mạnh. Bà cũng chỉ ra rào cản quản lý thời gian thực chất bắt nguồn từ khả năng lập kế hoạch và xác định việc ưu tiên. Trong khi đó, kỹ năng giải quyết vấn đề bị hạn chế do tâm lý đổ lỗi, thiếu tư duy phản biện và thiếu trải nghiệm thực tế.

Đồng quan điểm về việc thiếu trải nghiệm, TS. Lê Quốc Vinh, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Le Group cho rằng, Gen Z và Alpha hiện nay có môi trường sống và mối quan tâm rất khác biệt. Việc thiếu sự va chạm thực tế khiến các bạn khó hòa nhập vào văn hóa doanh nghiệp - một yếu tố then chốt quyết định sự tồn tại của nhân sự tại công ty.

Thiếu trải nghiệm hay chưa đúng môi trường?

Đứng ở góc độ nhà giáo dục, TS. Nguyễn Thị Thu Anh, Thành viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực, đưa ra góc nhìn phản biện đầy lạc quan. Bà khẳng định học sinh, sinh viên ngày nay rất năng động, sáng tạo và có trách nhiệm thông qua các dự án học tập đổi mới.

Bà Thu Anh phân biệt rõ giữa kỹ năng và năng lực: Một sinh viên có thể dùng AI để tạo ra bản giáo án hay báo cáo rất đẹp mắt trong thời gian ngắn (kỹ năng), nhưng triển khai nó làm sao để đạt hiệu quả thực tế và tạo ra giá trị cao nhất mới là năng lực giải quyết vấn đề.

Giải thích thêm về khoảng cách này, TS. Lê Quốc Vinh nhận định những vấn đề trong trường học thường mang tính chuyên môn, trong khi ở doanh nghiệp, vấn đề là sự cố bất ngờ: khách hàng hủy hợp đồng, áp lực deadline sát nút, hay xung đột nội bộ. "Những điều này không thể đào tạo suông trên lý thuyết mà bắt buộc phải ném sinh viên vào môi trường thực tế", ông Vinh nhấn mạnh.

Một thực trạng được báo cáo chỉ ra: Mặc dù 59% doanh nghiệp có tiếp nhận sinh viên thực tập và 43% tham gia tuyển dụng trực tiếp, nhưng chỉ có 15% tham gia góp ý chương trình đào tạo và 10% hỗ trợ đồ án tốt nghiệp/nghiên cứu. Có tới 23% doanh nghiệp thừa nhận chưa từng hợp tác với trường đại học nào.

TS. Lê Quốc Vinh thẳng thắn thừa nhận doanh nghiệp đôi khi còn thờ ơ, chỉ muốn tuyển sẵn người giỏi thay vì đồng hành đào tạo. Ngược lại, TS. Nguyễn Thị Thu Anh cho rằng sự hợp tác phải đến từ hai phía: Nhà trường chủ động kết nối, mời doanh nghiệp tham gia xây dựng và đánh giá chương trình; đồng thời phải đảm bảo chất lượng đầu ra của sinh viên để tạo niềm tin cho doanh nghiệp.

Báo cáo cũng chỉ ra rằng nhà tuyển dụng hiện coi bằng cấp chỉ là điểm khởi đầu và đánh giá cao kinh nghiệm làm việc thực tế (44%) và chứng chỉ nghề nghiệp (26%) hơn là chỉ dựa vào một tấm bằng danh giá. Đồng thời, chất lượng trải nghiệm thực tập (được giao việc thật, nhận phản hồi thật) mới là minh chứng quyết định năng lực của ứng viên.

Bà Ngô Thị Ngọc Lan gợi ý các trường đại học cần coi sinh viên đi thực tập là kênh phản hồi thông tin quý giá để cập nhật chương trình học. Sự chủ động kết nối trực tiếp giữa nhà trường, doanh nghiệp và người học chính là chìa khóa để thu hẹp khoảng cách năng lực, sẵn sàng cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cho nền kinh tế giá trị cao trong tương lai.