Ngày 31/10, Viện Văn học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế “Văn học Việt Nam từ đổi mới đến nay (1986-2026)”, nhằm tổng kết những thành tựu, nhận diện hạn chế và trao đổi về định hướng phát triển văn học Việt Nam trong bối cảnh mới.
Phát biểu khai mạc hội thảo, GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết, năm 1986 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tiến trình phát triển của đất nước, mở ra công cuộc Đổi mới toàn diện. Qua 40 năm, công cuộc Đổi mới đã tạo ra những chuyển biến sâu sắc trên nhiều lĩnh vực, đồng thời đặt ra yêu cầu mới đối với việc nhận thức, đánh giá và phát huy các nguồn lực nội sinh của dân tộc trong quá trình hội nhập quốc tế.
Theo GS.TS Lê Văn Lợi, trong 40 năm Đổi mới, văn học Việt Nam có những chuyển biến quan trọng về tư duy nghệ thuật, nhận thức về con người, phương thức biểu đạt và sự đa dạng của các thể loại. Hoạt động lý luận, phê bình cũng có những bước phát triển, trong đó có việc tiếp thu và vận dụng sáng tạo các lý thuyết nước ngoài, góp phần làm phong phú diện mạo văn học Việt Nam đương đại.
Đây là quá trình vận động của văn học Việt Nam trong sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại; giữa gìn giữ bản sắc dân tộc với mở rộng giao lưu quốc tế; giữa giá trị cộng đồng với nhu cầu khẳng định cá tính sáng tạo của chủ thể nghệ thuật.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, văn học Việt Nam cũng đang đối mặt với những hạn chế, thách thức về chất lượng sáng tạo, lý luận, phê bình; xu hướng tiếp nhận, quảng bá tác phẩm; cơ chế quản lý văn học nghệ thuật; cũng như tác động của kinh tế thị trường, truyền thông số, sự thay đổi hệ giá trị và quá trình toàn cầu hóa văn hóa.
Đặt trong yêu cầu tổng kết 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới, GS.TS Lê Văn Lợi cho rằng Hội thảo là diễn đàn để các nhà khoa học trong nước và quốc tế cùng trao đổi, đối thoại, đánh giá thực chất những thành tựu, bổ sung cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu, đồng thời làm rõ những quy luật vận động, đặc điểm, triển vọng và định hướng phát triển của văn học Việt Nam trong bối cảnh mới.
Theo GS.TS Lê Văn Lợi, việc tổng kết 40 năm Đổi mới từ góc độ văn học không chỉ nhằm đánh giá thành tựu sáng tác mà còn góp phần nhận diện sự vận động của đời sống tinh thần, hệ giá trị và quan niệm của con người về cá nhân, cộng đồng và dân tộc Việt Nam trong suốt bốn thập niên qua.
Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, yêu cầu phát huy vai trò của văn hóa và con người đối với sự phát triển bền vững đất nước càng trở nên cấp thiết.
Nghị quyết số 80-NQ/TW coi văn hóa “thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới”. Trong đó, văn học là một thành tố quan trọng của đời sống văn hóa, góp phần bồi dưỡng năng lực cảm thụ, phát triển tư duy phản biện, nuôi dưỡng lòng nhân ái và ý thức trách nhiệm của con người đối với quốc gia, dân tộc.
Từ yêu cầu đó, nghiên cứu văn học hiện nay cần gắn với những biến đổi của đời sống xã hội - văn hóa, sự thay đổi của công chúng nghệ thuật và sự phát triển của truyền thông mạng xã hội; đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc với tiếp thu các giá trị tiên tiến, hiện đại, khuyến khích sáng tạo và chủ động hội nhập quốc tế.
TS. Nguyễn Huy Bỉnh, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học cho rằng, tương lai của văn học Việt Nam không chỉ phụ thuộc vào khả năng xuất hiện những tác phẩm mới mà còn phụ thuộc vào chất lượng môi trường sáng tạo, năng lực nghiên cứu và phê bình, sự phát triển của văn hóa đọc, hiệu quả hoạt động dịch thuật và khả năng đối thoại bình đẳng với nhân loại.
Theo TS. Nguyễn Huy Bỉnh, những điều kiện này cần được xây dựng bằng sự hợp tác lâu dài giữa các nhà văn, nhà nghiên cứu, cơ sở đào tạo, cơ quan văn hóa, nhà xuất bản và cộng đồng học thuật trong nước, quốc tế.
Việc tổng kết 40 năm Đổi mới cũng là dịp nhận diện những vấn đề còn bỏ ngỏ, tìm kiếm hướng tiếp cận mới để văn học khám phá con người sâu sắc hơn, giữ gìn chiều sâu văn hóa dân tộc trong hội nhập, đồng thời tiếp tục nuôi dưỡng đời sống tinh thần và năng lực đồng cảm của con người.
Tại hội thảo, các đại biểu thảo luận tại 6 tiểu ban, tập trung vào các nội dung: Văn học thời kỳ đổi mới; nghiên cứu văn học dân gian, cổ trung đại và địa phương; lý luận, phê bình và dịch thuật; chủ thể sáng tạo và cách tân nghệ thuật; đa dạng thể loại, những hướng tiếp cận mới; văn học trong sinh thái và văn hóa.
Thông qua các trao đổi học thuật, hội thảo kỳ vọng góp phần nhận diện đầy đủ hơn những quy luật vận động, triển vọng của văn học Việt Nam, thúc đẩy hợp tác nghiên cứu trong nước và quốc tế, qua đó phát huy vai trò của văn học trong bồi đắp phẩm chất, nhân cách, giá trị và sức sáng tạo của con người Việt Nam.
