Giữ 'màu dân tộc' trên tranh Đông Hồ

Sự kiện đặc biệt này cũng là dịp khai mạc Festival “Về miền di sản - 2026”, chuỗi hoạt động văn hóa - du lịch quy mô lớn nhằm tôn vinh và lan tỏa giá trị di sản của vùng đất Kinh Bắc.

Tranh Đông Hồ: hồn Việt trong từng nét chạm

Đường nét khúc chiết, thanh đậm phân minh; tạo hình phồn thực mà dung dị; bố cục hài hòa theo những quy tắc dân gian bền bỉ qua thời gian - tất cả làm nên nét độc bản của tranh dân gian Đông Hồ (phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).

Ở đó, vẻ đẹp bản địa và hồn cốt văn hóa Việt được lưu giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ, như một dòng chảy âm thầm nhưng bền bỉ trong đời sống tinh thần của người Việt. Tranh Đông Hồ trước hết là một không gian văn hóa sống. Ở đó, tranh không chỉ để ngắm, mà để treo trong nhà mỗi dịp Tết, để gửi gắm ước vọng về một năm mới no đủ, yên vui; không chỉ để lưu giữ, mà để kể chuyện về gia đình, làng xóm, con người và thiên nhiên trong một thế giới quan hài hòa. Những hình ảnh tưởng như giản dị: Đàn lợn âm dương, gà mẹ gà con, em bé ôm gà, đám cưới chuột… thực chất là những biểu đạt sâu sắc về triết lý nhân sinh của người Việt, nơi hạnh phúc được đo bằng sự đủ đầy, cân bằng và thuận hòa.

Không chỉ hấp dẫn bởi nội dung, tranh Đông Hồ được các nhà nghiên cứu mỹ thuật đánh giá là những tác phẩm nghệ thuật thực sự với cách phối màu độc đáo, cách in nét, in mảng đặc trưng, mang vẻ đẹp mỹ thuật dân dã, mang mỹ cảm trong ca dao và thi ca. Thi sĩ Hoàng Cầm từng viết câu thơ: “Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong/Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”. Chính cái “màu dân tộc” và “giấy điệp” đã làm nên thần thái của dòng tranh này và cùng với các dòng tranh dân gian khác làm giàu cho kho tàng di sản mỹ thuật của Việt Nam.

Với những chất liệu hoàn toàn tự nhiên, tranh Đông Hồ có màu sắc gần gũi, ấm áp rất đặc biệt mà có lẽ chỉ riêng Việt Nam mới có. Chỉ với vài màu cơ bản: đen, vàng, đỏ, xanh, các nghệ nhân đã làm nên những bức tranh hết sức sống động, hài hòa và vô cùng độc đáo.

Quy trình sản xuất tranh gồm nhiều công đoạn: sáng tác mẫu, khắc ván in, làm màu, in tranh. Tất cả các khâu làm tranh đều được làm thủ công hoàn toàn. Vì thế, mỗi bức tranh đều thấm đậm tình cảm và sự chăm chút của những nghệ nhân.

Công việc sáng tác mẫu tranh tốn khá nhiều thời gian, trước tiên phải chọn lựa đề tài có ý nghĩa, nội dung sâu sắc, mầu sắc hài hòa, bố cục chặt chẽ và có giá trị nghệ thuật cao. Khi sáng tác mẫu tranh, các nghệ nhân thường sử dụng bút lông và mực Nho, để vẽ lên giấy bản mỏng và phẳng, để người thợ khắc, đục ván theo đúng mẫu. Việc sáng tác mẫu tranh không chỉ của riêng các nghệ nhân mà thường là kết quả chung của một làng tranh, nhiều thế hệ. Do đó, trong tranh Đông Hồ có trường hợp một mẫu nhưng nhiều dị bản, hoặc một mẫu tranh cũng có đến hai, ba cách phân bố màu khác nhau.

Mẫu vẽ xong được khắc lên ván in. Đây là khâu có ý nghĩa quyết định đến giá trị tác phẩm. Thông thường mỗi ván chỉ in được một màu. Do đó, số ván cần phải khắc bằng chính số màu trong tranh. Ngoài ra, còn phải có một bản khắc nét để khi in sẽ tạo viền ngăn cách giữa các màu tranh.

Sau khi hoàn tất việc khắc ván là công đoạn in tranh. Giấy dùng in tranh là loại giấy dó (làm từ vỏ cây dó) với đặc tính xốp, mềm, mỏng, dai, dễ hút màu mà khi in không bị nhòe. Loại giấy này được quét lên một lớp hồ điệp (làm từ bột vỏ sò) để tạo nét sáng óng ánh đặc thù. Bên cạnh đó, màu in cũng là một nét vô cùng độc đáo trong quá trình sáng tạo, khám phá, tìm tòi và ứng dụng các nguyên vật liệu gần gũi từ tự nhiên vào hoạt động nghệ thuật: màu xanh từ lá chàm, màu đỏ từ sỏi son, màu vàng từ hoa hòe và quả dành dành, màu trắng từ bột sò điệp bị phong hóa, màu đen từ tro lá tre, rơm nếp... Cách pha chế màu cũng tùy thuộc vào điều kiện thời tiết, chất giấy… Đây là kinh nghiệm, sự sáng tạo, thậm chí còn là bí quyết gia truyền của mỗi nghệ nhân. Chính nhờ sự cầu kỳ, cẩn thận trong cách chế màu mà tranh Đông Hồ luôn tươi sáng, rực rỡ và không bị bay màu.

Tranh được in úp ván với 5 màu cơ bản trên giấy dó đã được phủ một lớp hồ điệp. Các màu được in theo nguyên tắc màu đỏ in trước, tiếp đến màu xanh, vàng, trắng. Ván nét màu đen in cuối cùng để hoàn thiện bức tranh.

Tuy nhiên, trước sự thay đổi của đời sống và thị hiếu, thị trường tranh ngày càng thu hẹp, buộc nhiều gia đình phải chuyển nghề để mưu sinh, khiến nghề truyền thống này đối mặt với nguy cơ mai một.

Năm 2013, tranh dân gian Đông Hồ được ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia và xếp vào diện cần bảo vệ khẩn cấp. Từ nền tảng đó, những nỗ lực bảo tồn và phục hồi đã từng bước được triển khai, đưa làng tranh Đông Hồ trở thành điểm đến du lịch văn hóa giàu chiều sâu.

Đặc biệt, ngày 9/12/2025, tại Kỳ họp lần thứ 20 tổ chức ở Ấn Độ, UNESCO đã thông qua Quyết định số 20.COM 7.a.1 ghi danh di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là di sản thứ 17 của Việt Nam được tổ chức này ghi danh, đặt ra cả cơ hội lẫn trách nhiệm trong việc khôi phục và gìn giữ dòng tranh dân gian đặc sắc của người Việt.

Để “màu dân tộc” luôn sáng bừng trên giấy điệp

Sau thời khắc được UNESCO ghi danh, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ bước vào một giai đoạn mới, với nhiều kỳ vọng phục hồi và phát triển bền vững. Theo Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương, đây là sự đánh giá cao của cộng đồng quốc tế đối với những giá trị độc đáo, lịch sử và ý nghĩa nhân văn sâu sắc của dòng tranh đã gắn bó với đời sống văn hóa người Việt hàng trăm năm. Việc ghi danh cũng tạo động lực để huy động nguồn lực bảo tồn di sản đang đối diện nguy cơ cao bị mai một.

Theo Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương, các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm mở lớp truyền nghề chuyên sâu, kiểm kê và tư liệu hóa hệ thống ván khắc cổ, cải thiện khả năng tiếp cận nguồn nguyên liệu tự nhiên, hỗ trợ nghệ nhân đa dạng hóa sản phẩm và thị trường, đồng thời đưa di sản vào giáo dục và các hoạt động du lịch văn hóa…

Ở góc độ địa phương, tỉnh Bắc Ninh đã có nhiều chương trình hành động thiết thực nhằm bảo tồn, gìn giữ và phát huy loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống độc đáo này. Trọng tâm là củng cố lực lượng nghệ nhân, mở các lớp truyền dạy cho thế hệ kế cận, phục hồi không gian thực hành nghề, kiểm kê và số hóa hệ thống ván khắc, vốn được coi là “đồ gia bảo” truyền từ đời này sang đời khác. 

Việc quảng bá, mở rộng thị trường tiêu thụ, đa dạng hóa sản phẩm cũng được xác định là hướng đi quan trọng để nghề tranh có thể sống được bằng chính giá trị của mình.

Trước đó, từ năm 2023, tỉnh Bắc Ninh đã khánh thành Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ. Công trình không chỉ là một trung tâm bảo tồn mà còn được ví như một bảo tàng sống động, nơi lưu giữ và phát huy giá trị của nghệ thuật tranh Đông Hồ.         

Từ tháng 11/2023 đến nay, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh tổ chức các chợ phiên tái hiện không gian chợ tranh Đông Hồ tại Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ. Tại đây, du khách không chỉ được ngắm nhìn, mua về những bức tranh dân gian mà còn được tìm hiểu về nghề làm tranh, từ khâu nguyên liệu cho tới các công đoạn để có được một bức tranh hoàn chỉnh.

Trong bối cảnh phát triển của công nghiệp văn hóa và du lịch, tranh Đông Hồ đang được tìm cách “làm mới” để thích ứng với thời đại. Các nghệ nhân và nhà thiết kế đã sáng tạo nhiều sản phẩm ứng dụng từ họa tiết tranh Đông Hồ như lịch, sổ tay, áo dài, đồ lưu niệm, hay các sản phẩm trang trí nội thất. Những họa tiết quen thuộc như lợn đàn, cá chép, gà trống… được đưa vào thiết kế đồ họa, thời trang và quà tặng du lịch, tạo nên sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại. Điều này giúp tranh Đông Hồ không chỉ tồn tại trong khuôn khổ làng nghề mà còn lan tỏa rộng rãi trong đời sống.

Du lịch văn hóa cũng đang trở thành “đòn bẩy” quan trọng để hồi sinh làng tranh. Mỗi năm, hàng chục nghìn du khách trong và ngoài nước đến thăm làng Đông Hồ, tham quan xưởng tranh, gặp gỡ nghệ nhân và trải nghiệm in tranh. Sự quan tâm của du khách giúp nghề truyền thống có thêm nguồn thu và động lực phát triển.

Bên cạnh đó, nhiều trường học và tổ chức văn hóa cũng đưa tranh Đông Hồ vào chương trình giáo dục nghệ thuật. Học sinh được tìm hiểu về kỹ thuật in tranh, ý nghĩa biểu tượng và giá trị văn hóa của từng tác phẩm. Khi tình yêu di sản được tiếp nối qua nhiều thế hệ, được lan tỏa trong cộng đồng và đặc biệt là giới trẻ, tranh dân gian Đông Hồ sẽ có thêm nền tảng vững chắc để bảo tồn và phát triển bền bỉ trong đời sống văn hóa đương đại.