Tại hội nghị góp ý dự thảo “Hệ giá trị con người TP Hồ Chí Minh trong thời đại mới” do Ban Tuyên giáo Thành ủy TP Hồ Chí Minh tổ chức ngày 3/11, các chuyên gia đặt ra yêu cầu bảo đảm tính đặc trưng, dễ thực hành, tránh hình thức, khẩu hiệu.
Nhận diện bản sắc trong không gian phát triển mới
Qua hơn 300 năm khai phá, đấu tranh cách mạng và xây dựng, bao dung, cởi mở, hào sảng, nghĩa tình cùng tinh thần năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm đã trở thành những nét tính cách nổi bật của con người TP Hồ Chí Minh. Khi thành phố mở rộng không gian phát triển sau sắp xếp đơn vị hành chính, hệ giá trị chung còn phải tính đến sự đa dạng về lịch sử, văn hóa và cộng đồng dân cư.
Dự thảo gồm 25 giá trị thành tố thuộc 3 nhóm, cô đọng thành 12 giá trị cốt lõi theo 4 trục: Yêu nước - Đoàn kết - Nghĩa tình; Trung thực - Trách nhiệm - Kỷ cương; Năng động - Sáng tạo - Văn minh; Tự cường - Tiên phong - Hội nhập. Cách tiếp cận này kế thừa các chuẩn mực con người Việt Nam, đồng thời hướng đến đặc trưng và yêu cầu phát triển của thành phố.
Theo PGS.TS Hà Minh Hồng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh, nghĩa tình, nhân ái, chia sẻ và bao dung là những phẩm chất xuyên suốt lịch sử Nam Bộ và thành phố. Các giá trị ấy được bồi đắp qua đấu tranh cách mạng, đời sống cộng đồng và hoạt động an sinh xã hội. Tinh thần vượt khó, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, biết hợp tác và trọng dụng người tài cũng được phát triển trong 50 năm sau ngày thống nhất đất nước.
PGS.TS Hà Minh Hồngđề nghị làm rõ văn minh, hiện đại, hội nhập là phẩm chất tinh thần của con người hay mục tiêu, yêu cầu phát triển; đồng thời nghiên cứu những giá trị gắn với lòng tự hào, sự tôn kính Chủ tịch Hồ Chí Minh trong mối liên hệ với Không gian văn hóa Hồ Chí Minh.
Về cấu trúc, GS.TSKH Trần Ngọc Thêm nhận xét 25 giá trị trong 3 nhóm còn chồng lấn; 4 trục với 12 giá trị cốt lõi chưa thể hiện rõ quan hệ giữa các thành tố. Chẳng hạn, yêu nước vừa là nền tảng vừa là động lực; trung thực vừa là chuẩn mực vừa là nền tảng; sáng tạo, văn minh có thể được xem là động lực, phương thức hoặc tầm nhìn phát triển.
Theo GS.TSKH Trần Ngọc Thêm, nếu giữ cách gọi “4 trục”, dự thảo cần làm rõ nguyên tắc tổ chức và mối liên kết; nếu chưa làm rõ, có thể cân nhắc gọi là “4 nhóm giá trị” theo chức năng. Cần phân biệt giá trị cá nhân và xã hội, bởi tự cường có thể nghiêng về cấp độ cộng đồng, dân tộc hơn là phẩm chất từng người.
Ưu tiên khả năng nhận diện bản sắc, GS.TSKH Trần Ngọc Thêm đề xuất cô đọng còn 5 phẩm chất: Nghĩa tình, trung thực, năng động, sáng tạo và tiên phong. Đây là đề xuất riêng, chưa phải phương án thống nhất. Ông lưu ý sáp nhập địa giới không có nghĩa khác biệt văn hóa đã tự động được tích hợp. Hệ giá trị cần tính đến người thường trú, tạm trú, lao động, học tập và đặc điểm các khu vực đô thị, công nghiệp, nông thôn, ven biển, hải đảo.
Bà Trương Tứ Muối, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số TP Hồ Chí Minh, đề nghị giải thích các giá trị bằng ngôn ngữ gần gũi, gắn với việc làm thường ngày. Yêu nước còn thể hiện qua lao động, sản xuất, chấp hành chủ trương, chính sách và đóng góp cho cộng đồng. Chữ tín gắn với trách nhiệm, nói đi đôi với làm; minh bạch bắt đầu từ thái độ, cách ứng xử.
Bà cũng đề nghị chú trọng hiếu thảo, nhân nghĩa, bao dung, sẻ chia, xem gia đình là nền tảng hình thành nhân cách. Hệ giá trị phải hướng đến mọi công dân; tuyên truyền đi cùng khuyến khích, biểu dương và chính sách phù hợp để các chuẩn mực dễ nhớ, dễ hiểu, dễ thực hiện.
Cụ thể hóa giá trị bằng hành vi hằng ngày
Từ nhận diện bản sắc, vấn đề đặt ra là làm thế nào để mỗi phẩm chất trở thành hành vi có thể thực hành, đánh giá. Những khái niệm như trách nhiệm, trung thực, kỷ cương hay văn minh sẽ khó tạo chuyển biến nếu chỉ dừng ở vận động chung chung.
Ông Phạm Ngọc Lợi, Phó Giám đốc Học viện Cán bộ TP Hồ Chí Minh, đề xuất cụ thể hóa 12 giá trị theo chức danh, vị trí việc làm của cán bộ, công chức, viên chức. Những tình huống tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, xử lý phản ánh, phối hợp liên thông, chuyển đổi số, quản lý đô thị có thể trở thành nội dung thực hành, rèn luyện đạo đức công vụ và năng lực giải quyết vấn đề.
PGS.TS Huỳnh Quốc Thắng, giảng viên cao cấp Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), cho rằng việc triển khai cần có mục tiêu, chỉ tiêu, thời gian và đối tượng cụ thể. Phân công nhiệm vụ phải gắn với chuyên môn từng đơn vị, đặc điểm từng nhóm đối tượng. Xây dựng con người cần đi cùng nâng cao năng lực, trình độ, phẩm chất nghề nghiệp và hoàn thiện chính sách đào tạo nhân lực chất lượng cao.
Theo ông, hệ giá trị phải gắn với môi trường văn hóa gia đình, cơ quan, không gian công cộng và sinh thái. Xây dựng Không gian văn hóa TP Hồ Chí Minh, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh cần phù hợp thực tế, tránh hình thức; quan tâm khó khăn trong vận hành thiết chế văn hóa cơ sở sau sắp xếp đơn vị hành chính. Hiệu quả cần được đánh giá qua dữ liệu nền, mô hình thí điểm, khảo sát mức độ hài lòng, phản hồi của người dân và chất lượng sống.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Kiều, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh, đề nghị nhấn mạnh giá trị hạnh phúc như một thước đo chất lượng phát triển đô thị. Nghĩa tình, văn minh cần gắn với mục tiêu để người dân, du khách cảm thấy an tâm, hạnh phúc.
Trên không gian mạng, bên cạnh không lan truyền thông tin giả, cần chú trọng phản biện mang tính xây dựng, tránh chạy theo đám đông. Bà đề xuất làm rõ tinh thần tư duy toàn cầu, hành động địa phương trong trục “Tự cường - Tiên phong - Hội nhập”, gắn với phát triển xanh và chuyển đổi số.
Những góp ý này cho thấy hệ giá trị cần góp phần giải quyết các vấn đề của đời sống đô thị. Trung thực phải giúp điều chỉnh hành vi gian dối; trách nhiệm phải khắc phục né tránh, đùn đẩy; kỷ cương phải thể hiện qua ý thức tôn trọng quy định và không gian chung, từ giữ trật tự công cộng đến không xả rác, gây tiếng ồn.
Đặt những yêu cầu ấy trong định hướng phát triển thành phố, bà Đinh Thị Thanh Thủy, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh ý nghĩa của việc xây dựng hệ giá trị trong năm 2026, năm đầu triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ I sau sắp xếp tổ chức bộ máy. Thành phố đồng thời triển khai các nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và xây dựng, phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới.
Theo bà Đinh Thị Thanh Thủy, khi thành phố hướng đến kinh tế tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, nền tảng tinh thần cần lấy con người phát triển toàn diện làm trung tâm. Bên cạnh vai trò nghiên cứu, giáo dục, bồi dưỡng đạo đức công vụ của đội ngũ trí thức, nhà khoa học, văn nghệ sĩ cần chuyển hóa các giá trị thành hình tượng nghệ thuật sinh động, lan tỏa trong đời sống, bồi đắp chiều sâu Không gian văn hóa Hồ Chí Minh.
Kết luận hội nghị, ông Bùi Thanh Nhân, Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy TP Hồ Chí Minh, cho rằng hệ giá trị không thể là văn bản hành chính áp đặt mà phải kết tinh từ sự lắng nghe đa chiều, cơ sở khoa học và sự đồng thuận, tự giác thực hành của nhân dân.
Các ý kiến thống nhất về sự cần thiết xây dựng hệ giá trị, đồng thời đề nghị rà soát cách diễn đạt; làm rõ quan hệ giữa năng động, sáng tạo với cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung; xây dựng tiêu chí đánh giá việc thực hành ở từng nhóm đối tượng.
Sau hội nghị, Ban Tuyên giáo Thành ủy sẽ tiếp thu, hoàn thiện dự thảo lần thứ tư; phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP Hồ Chí Minh và các đoàn thể lấy ý kiến người dân tại địa bàn dân cư, tổ chức hội nghị phản biện trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét, dự kiến tháng 12/2026.
Hệ giá trị vì thế cần đi cùng phương thức thực hành và đánh giá bằng thay đổi thực chất. Đó là cơ sở để những phẩm chất tốt đẹp hiện diện trong đời sống hằng ngày, trở thành nền tảng văn hóa cho sự phát triển của thành phố.
