Đây là niềm vui chung của cán bộ, người dân Hưng Yên cũng như nhân dân cả nước.
Độc bản và đặc sắc
Theo ông Đỗ Hữu Nhân, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên, Văn bia Phố Hiến bao gồm 41 văn bia chữ Hán và chữ Nôm (niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX), nằm tại các Di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Đây là di sản tư liệu mang tính toàn vẹn và xác thực, được cộng đồng gìn giữ nguyên trạng qua nhiều thế kỷ và là ký ức sống động về một thời kỳ lịch sử của Phố Hiến - một thương cảng quốc tế tiêu biểu ở châu Á thời bấy giờ.
Phố Hiến hình thành và phát triển từ thế kỷ XVI, đạt đến thời kỳ cực thịnh trong thế kỷ XVII, trở thành một trong những trung tâm văn hóa - thương mại lớn ở Việt Nam và là trung tâm giao thương của khu vực Đông Nam Á và Đông Á, gắn với xuất hiện của các phường thị qua các giai đoạn lịch sử, thu hút nhiều thương nhân nước ngoài như: người Hoa, người Nhật... Từ nửa cuối thế kỷ XVII, có sự hiện diện của người Hà Lan, người Bồ Đào Nha, người Anh... Ngoài việc phản ánh quá trình phát triển đô thị và hoạt động thương mại, hệ thống Văn bia ghi chép chi tiết sinh hoạt phường hội, sự đóng góp của phụ nữ, quá trình giao lưu văn hóa - tín ngưỡng và sự hòa nhập của cộng đồng người nước ngoài với người Việt.
Ghi nhận của phóng viên TTXVN ngày 6/11, cả 41 tấm bia còn tương đối nguyên vẹn, chủ yếu khắc chữ Hán - Nôm. Các tấm bia đều là bản gốc duy nhất, được lưu giữ, bảo quản nguyên vẹn, khá tốt tại chỗ, các hoa văn và văn tự còn đọc được, phản ánh giá trị tư liệu, lịch sử và giá trị văn hóa của một đô thị cảng đa văn hóa trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Người dân, du khách trong và ngoài nước có thể tham quan, chiêm ngưỡng trực tiếp hệ thống Văn bia, trừ một số mặt bia đặt sát tường, có khó khăn khi tiếp cận hết nội dung văn khắc.
Cán bộ, người dân Hưng Yên rất vui mừng, tự hào về quê hương mình nơi có Văn bia được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Chị Nguyễn Phương Lan, 47 tuổi, trú đường Phố Hiến, thuộc phường Hồng Châu, ngay cạnh cây nhãn Tổ và cụm di tích đình, chùa Hiến cho hay, khi còn là học sinh, chị hay đến các di tích chơi, học bài và xem các văn bia bằng đá khắc chữ Hán.
Lúc đó chị không hiểu rõ ý nghĩa của tấm bia đá. Ngay khi biết “Văn bia Phố Hiến” được ghi danh, chị đã tìm hiểu và biết thêm nhiều thông tin hữu ích, Văn bia chủ yếu ghi công đức du khách thập phương đóng góp tiền của đúc chuông, tô tượng tại chùa Hiến. Một số văn bia khác quanh đó, ca ngợi công đức và sự anh minh của vị quan Tổng Trấn Lê Đình Kiên đương thời. Ngoài ra Văn bia còn ca ngợi Phố Hiến phong cảnh sơn thủy hữu tình đẹp tựa Thái Sơn, sông Hoàng Hà, Ngũ Hồ của nước Trung Hoa xưa. Khi biết thêm nhiều thông tin, chị Lan càng cảm thấy yêu và tự hào về Phố Hiến quê mình.
Là người yêu văn hóa Phố Hiến, anh Nguyễn Văn Thắng (phường Đông Ngạc, Hà Nội) chia sẻ, Văn bia Phố Hiến đa dạng về kiểu dáng, kích cỡ, chất liệu đá, đề tài hoa văn trang trí và chủ yếu là những tấm bia dẹt, trán cong, hình vòm truyền thống. Trang trí trên bia rất đa dạng, phản ánh sự phát triển của nghệ thuật tạo hình nhờ đó mà hiểu được lịch sử phát triển mỹ thuật của Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử. Hệ thống văn bia này là bằng chứng sống động của trí tuệ và tay nghề tinh xảo của những nghệ nhân đương thời. Văn bia đúng là độc bản, đặc sắc về văn hóa, lịch sử của Việt Nam.
Vàng son một thuở
Văn bia Phố Hiến phản ánh 4 nội dung chính: Văn bia Phố Hiến là nguồn cứ liệu lịch sử chân xác, phản ánh Phố Hiến - một đô thị cảng phát triển sớm và là một trong những trung tâm giao thương của khu vực thế kỷ XVII – XVIII; nguồn cứ liệu lịch sử phản ánh quá trình giao lưu và tiếp biến văn hoá tại một đô thị cảng quốc tế từ thế kỷ XVII - XVIII; phản ánh sự phát triển hòa hợp và sự giao thoa tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống văn hóa, xã hội của cư dân; biểu thị cho tinh thần và truyền thống hiếu học của người Hưng Yên.
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đỗ Hữu Nhân đi sâu phân tích, làm rõ hơn một số nội dung. Ông thông tin: Có văn bia có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa như hai tấm bia chùa Hiến (Thiên Ứng tự) khắc năm Vĩnh Tộ thứ 7 (1625) và năm Vĩnh Thịnh thứ 5 (1709); Văn bia chùa Chuông (Kim Chung tự) khắc năm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1711), ghi nhận từ đầu thế kỷ XVII cho đến đầu thế kỷ XVIII, Phố Hiến có tới 25 phường/chợ với các mặt hàng buôn bán chủ yếu là hàng thủ công truyền thống hoặc liên quan đến các mặt hàng thiết yếu như hàng nhuộm (nhiễm tác phường), hàng nồi đất (thổ oa thị), hàng chén (hàng chén thị), hàng giường (mộc sàng thị), chợ cá tươi (tiên ngư thị)... Điều đó cho thấy quá trình hình thành, phát triển của một đô thị cảng - trung tâm kinh tế quan trọng của quốc gia thời bấy giờ.
Sự hiện diện của các hiệu buôn gắn với địa danh cho thấy giới thương nhân đã gắn kết hoạt động kinh tế với đời sống tôn giáo như một phương thức vừa duy trì bản sắc, vừa khẳng định vị thế trong không gian xã hội đa dạng của cảng thị quốc tế. Nội dung các Văn bia còn cho thấy, bên cạnh là đô thị cảng giao thương trong khu vực, Phố Hiến còn là một trung tâm hội cư liên vùng, quá trình phát triển và sự kết nối chặt chẽ với kinh đô Thăng Long và nhiều trung tâm kinh tế, làng nghề sản xuất thủ công, trung tâm cung cấp nguyên liệu của đất nước và cả từ khu vực của vùng đất này.
Còn Văn bia chùa Chuông khắc năm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1711), khi miêu tả cảnh vật có nhắc đến con đường qua chùa là con đường dài thông thương qua lại, có lẽ đây là con đường nối Phố Hiến với Kinh Kỳ khi xưa. Đặc biệt, nội dung trên tấm bia chùa Hiến khắc năm Vĩnh Tộ thứ 7 (1625) là tư liệu quan trọng, chứng minh thương nghiệp Phố Hiến đã phát triển trước năm 1625, trước khi thương điếm (các cơ sở buôn bán, văn phòng và kho chứa hàng của các công ty thương mại phương Tây) Hà Lan chính thức đặt chân đến. Như vậy, kinh tế hàng hóa ở Phố Hiến - trước khi thương nhân nước ngoài, đặc biệt là thương nhân phương Tây xuất hiện - để sau này, dưới tác động của trào lưu thương mại toàn cầu đã phát triển rực rỡ, hòa nhập vào trào lưu thương mại thế giới.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam: Khu di tích Phố Hiến là một khu di tích trọng điểm của Hưng Yên, còn lưu giữ nhiều di sản tư liệu lịch sử - văn hóa của dân tộc. Văn bia Phố Hiến là một bộ phận cấu thành quan trọng của di tích lịch sử - văn hóa này, đóng vai trò kết nối Phố Hiến trong lịch sử, là trung tâm kinh tế - nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, tạo nên một nền văn hóa kinh doanh mang tính chất quốc tế của chính quyền Đàng Ngoài. Ông đánh giá cao tỉnh Hưng Yên đã bảo quản, giữ gìn và xây dựng hồ sơ khoa học “Văn bia Phố Hiến”, góp phần bảo vệ và phát huy giá trị di sản tư liệu của Văn bia Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên cho thế hệ sau.
