Chấp nhận rủi ro để đổi lấy lợi ích của AI
Theo hãng thông tấn Anadolu ngày 5/10, trả lời phỏng vấn Politico, CEO OpenAI Sam Altman nói rằng thế giới nên chấp nhận việc “một số điều tồi tệ xảy ra” để đổi lấy lợi ích của công nghệ và quyền tự chủ của con người trong sử dụng AI. Phát biểu này cho thấy khác với việc CEO Anthropic Dario Amodei kêu gọi các công ty chủ động làm chậm tốc độ cải thiện năng lực mô hình để có thêm thời gian xử lý rủi ro mới, CEO OpenAI không coi việc loại bỏ mọi rủi ro là điều kiện tiên quyết để công nghệ tiếp tục phát triển,
Altman từng đồng ý cần kiểm soát nhịp độ phát triển ở tuyến đầu AI, nhưng hai bên vẫn khác biệt về mức độ hạn chế cần áp dụng.
Altman phản đối tập trung quyền kiểm soát các hệ thống AI mạnh vào một số ít nhà phát triển. Theo Anadolu, ông gọi quan điểm chỉ một phòng thí nghiệm nên nắm giữ công nghệ, ngăn mọi điều xấu và quyết định cách phân phối lợi ích là “sự đánh đổi hoàn toàn không thể chấp nhận”. Ông cho rằng không thể đặt điều kiện loại bỏ hoàn toàn tấn công mạng, lạm dụng hay lừa đảo trước khi khai thác lợi ích AI.
Tuy nhiên, chấp nhận rủi ro không đồng nghĩa chấp nhận vô giới hạn. Anadolu ngày 5/10 dẫn Altman nhấn mạnh ông không chấp nhận những nguy cơ “thực sự mang tính thảm họa”, trong đó có khả năng mất kiểm soát nghiêm trọng đối với AI. Ranh giới này rất quan trọng: vấn đề không đơn giản là lựa chọn giữa phát triển và an toàn, mà là xác định loại rủi ro nào có thể quản lý và chấp nhận để đổi mới tiếp tục, đồng thời nhận diện những nguy cơ xã hội không thể đánh đổi.
Ranh giới khác: Không trao quyền phán đoán của con người cho AI
Một cảnh báo khác của ông Altman cho thấy an toàn AI không chỉ liên quan tới lỗi kỹ thuật hay mất kiểm soát hệ thống, mà còn liên quan đến cách con người sử dụng AI.
Theo Anadolu ngày 4/10, ông Altman cảnh báo việc gán cho mô hình AI một dạng “quyền lực tôn giáo” hoặc từ bỏ phán đoán của con người để trao cho AI là “vấn đề thực sự về an toàn”. Cảnh báo này chuyển trọng tâm từ câu hỏi AI có thể làm gì sang câu hỏi con người nên trao cho AI bao nhiêu thẩm quyền.
Điều đáng lưu ý là phát biểu của ông Altman được đưa ra sau thông tin Anthropic tham vấn các học giả tôn giáo và triết học về ý thức, đạo đức AI. Anthropic cũng nghiên cứu “phúc lợi mô hình”, gồm câu hỏi liệu hệ thống AI tiên tiến có những trải nghiệm cần được xem xét về đạo đức hay không.
Về phần mình, CEO Microsoft AI, ông Mustafa Suleyman cảnh báo không nên tạo cảm giác AI có ý thức, vì điều đó có thể gây rủi ro mới. Ông Suleyman ủng hộ “AI lấy con người làm trung tâm”, theo đó AI vẫn là công cụ phục vụ con người.
Nghị quyết 57: Chấp nhận rủi ro nhưng không đánh đổi an ninh, an toàn
Cuộc tranh luận quốc tế có điểm giao đáng chú ý với cách tiếp cận của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Nghị quyết 57 chủ trương “có cách tiếp cận mở, vận dụng sáng tạo, cho phép thí điểm đối với những vấn đề thực tiễn mới đặt ra”, đồng thời”chấp nhận rủi ro, đầu tư mạo hiểm và độ trễ trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo”.
Nghị quyết 57 còn yêu cầu “có cơ chế thí điểm để doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ mới có sự giám sát của Nhà nước”.
Tuy nhiên, đây không phải sự chấp nhận không giới hạn.
Nghị quyết 57 xác định “bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng; bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin của tổ chức và cá nhân là yêu cầu xuyên suốt, không thể tách rời trong quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”.
Vì vậy, chấp nhận rủi ro theo tinh thần Nghị quyết 57 phải đi cùng giám sát và bảo đảm an ninh, an toàn.
Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW tiếp tục làm rõ ranh giới này.
Thông báo 24 yêu cầu “không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, nhưng cũng không vì lo ngại rủi ro mà làm chậm đổi mới sáng tạo”, đồng thời yêu cầu “mọi hệ thống số, cơ sở dữ liệu, nền tảng số phải được thiết kế, xây dựng và vận hành theo yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn ngay từ đầu”.
Đây là cách tiếp cận hai chiều: không tuyệt đối hóa an toàn đến mức cản trở đổi mới, nhưng cũng không lấy tốc độ phát triển làm lý do hạ thấp yêu cầu an toàn.
Việc thực hiện Nghị quyết 57 đối với AI vì vậy không chỉ là “tăng tốc” hay “giảm tốc”.
Nghị quyết 57 đặt mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam thuộc nhóm ba nước dẫn đầu Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển AI.
Thông báo 24 còn yêu cầu phát triển công nghệ chiến lược, trong đó có AI, “phải xác định rõ mục tiêu theo các mốc 1 năm, 3 năm, 5 năm và 10 năm về công nghệ được làm chủ, sản phẩm hình thành, khả năng xuất khẩu và đóng góp cho tăng trưởng, quốc phòng, an ninh, năng lực tự chủ quốc gia”.
Quan trọng hơn, hiệu quả phải được kiểm chứng.
Theo Thông báo 24, “các nhiệm vụ thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW chỉ được coi là hoàn thành khi có sản phẩm vận hành, dữ liệu kiểm chứng, người dùng thực tế và hiệu quả đo đếm được”.
AI vì vậy không chỉ cần mạnh hơn mà phải chứng minh giá trị và tác động trong vận hành.
Tranh luận Altman - Amodei cho thấy chưa có một đáp án duy nhất về mức rủi ro phù hợp. Tuy nhiên, ranh giới khá rõ: có thể chấp nhận một số rủi ro để khai thác lợi ích công nghệ, nhưng không chấp nhận nguy cơ thảm họa hay trao quyền phán đoán của con người cho AI.
Từ cách tiếp cận này, vấn đề đối với Việt Nam không phải lựa chọn giữa “chấp nhận” hoặc “không chấp nhận” rủi ro AI, mà là phân tầng rủi ro để có cách ứng xử phù hợp.
Những rủi ro có thể kiểm soát, đảo ngược và giới hạn phạm vi tác động có thể được chấp nhận trong môi trường thử nghiệm có giám sát để đổi lấy đổi mới.
Ngược lại, những nguy cơ có khả năng gây hậu quả nghiêm trọng đối với an ninh quốc gia, an ninh mạng, dữ liệu, an toàn con người hoặc làm suy giảm quyền quyết định cuối cùng của con người cần được đặt trong một ngưỡng kiểm soát cao hơn.
Cách tiếp cận này cho phép Việt Nam vừa tạo không gian cho AI phát triển, vừa xác lập những ranh giới không thể đánh đổi.
