Từ sức ép gỡ 'thẻ vàng' IUU đến động lực phát triển bền vững 

Việt Nam đang trong giai đoạn “nước rút” để gỡ “thẻ vàng” chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Điều này càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, khi Đoàn Thanh tra của Ủy ban châu Âu (EC) đang có mặt tại các địa phương ven biển của Việt Nam (từ ngày 9 đến 19/3) để kiểm tra việc thực hiện các khuyến nghị chống khai thác IUU. Đây là đợt kiểm tra lần thứ 5 trong gần 9 năm qua, có ý nghĩa quyết định đến khả năng gỡ bỏ hay không “thẻ vàng” mà EC đã áp dụng với thuỷ sản Việt Nam từ năm 2017.

Thực tế, những “rào cản kỹ thuật” bởi “thẻ vàng” IUU đã tác động trực tiếp tới xuất khẩu thủy sản, doanh nghiệp và nhất là ảnh hưởng tới sinh kế của ngư dân. Từ khi EC đưa ra cảnh báo, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường châu Âu (EU) có lúc giảm mạnh. Có những thời điểm, hàng nghìn lô hàng thủy sản phải kiểm tra hồ sơ, bị giữ lại để truy xuất nguồn gốc. Thời gian thông quan kéo dài khiến chi phí của doanh nghiệp bị đội lên, gây thiệt hại lớn. Với ngư dân, việc vi phạm quy định IUU cũng dẫn đến nhiều hệ lụy: Tàu cá bị bắt giữ ở vùng biển nước ngoài, bị xử phạt hành chính, thậm chí là truy cứu hình sự.

Việc khắc phục “thẻ vàng” IUU vì thế là yêu cầu cần thiết, cấp thiết và bắt buộc đối với các ngành thuỷ sản, các địa phương ven biển, các lực lượng chức năng, đặc biệt là ngư dân. 

Ngay từ khi bị EC cảnh báo, Việt Nam đã xác định rõ, đây không đơn thuần là vấn đề thương mại, mà liên quan trực tiếp đến hình ảnh quốc gia, uy tín đối với “bạn hàng” và cuộc sống của nhiều ngư dân. Hàng loạt giải pháp đã được triển khai, từ hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường kiểm soát tàu cá, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình,… đến xử lý nghiêm các hành vi vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp.

Nhiều địa phương ven biển đã chủ động vào cuộc, tăng cường tuyên truyền, kiểm tra, xử lý vi phạm. Mọi hành động đều hướng tới mục đích làm sao có thể thay đổi căn cơ, từ quản lý nguồn lợi thuỷ sản, tổ chức sản xuất, đến ý thức tuân thủ pháp luật của từng ngư dân. Ngư dân dần hiểu rằng, việc tuân thủ quy định không chỉ để tránh bị xử phạt, mà còn để bảo vệ nguồn lợi thủy sản, nguồn sống lâu dài của chính họ. 

Hơn hết, các giải pháp được các lược lượng chức năng triển khai không chỉ siết chặt quản lý tàu cá, mà còn đồng hành hỗ trợ ngư dân chuyển đổi nghề, giảm áp lực khai thác, phát triển nuôi trồng, nâng cao giá trị gia tăng.

Điều đáng nói là, quá trình này không chỉ nhằm “đáp ứng yêu cầu bên ngoài”, mà đang dần trở thành nhu cầu tự thân của ngành thủy sản.

Sau hành trình dài nỗ lực, đến nay, 100% tàu cá, với hơn 80.000 tàu đã được đăng ký, cập nhật vào hệ thống cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia VNFishbase. Việc kiểm soát tàu ra vào cảng, truy xuất nguồn gốc thủy sản từng bước đi vào nền nếp. Số vụ vi phạm vùng biển nước ngoài đã giảm đáng kể so với giai đoạn trước. Tàu cá “3 không” (không đăng ký, không đăng kiểm, không có giấy phép khai thác), không đủ điều kiện hoạt động được kiểm soát, giao lực lượng tại cơ sở quản lý chặt chẽ vị trí neo đậu. 

Nhưng rõ ràng, hành trình khắc phục cảnh báo “thẻ vàng” khai thác hải sản không hề dễ dàng. Với đặc thù đội tàu nhỏ lẻ, phân tán, trình độ quản lý không đồng đều, việc thay đổi thói quen khai thác, tuân thủ quy định quốc tế đòi hỏi thời gian, nguồn lực và sự kiên trì rất lớn.

Trong hành trình ấy, Việt Nam đã luôn thể hiện sự nỗ lực và kiên trì để có thể gỡ “thẻ vàng”. Điều này không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường châu Âu, một trong những thị trường xuất khẩu quan trọng của thuỷ sản Việt Nam. Trên hết, là để giữ vững uy tín của ngành thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh người tiêu dùng toàn cầu ngày càng quan tâm đến yếu tố bền vững, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm môi trường, việc không tuân thủ quy định IUU sẽ khiến ngành thuỷ sản khó có thể phát triển lâu dài. Ngược lại, khi đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe, sản phẩm thủy sản Việt Nam không chỉ giữ được thị trường, mà còn có cơ hội mở rộng thị phần, nâng cao giá trị.

Như vậy, gỡ “thẻ vàng” không phải là “đích đến”, mà là cánh cửa mở ra một giai đoạn phát triển mới của ngành thuỷ sản. Khi đó, chất lượng, tính minh bạch và trách nhiệm trở thành lợi thế cạnh tranh. 

Thực tế, mục tiêu của Việt Nam hướng tới không dừng ở việc “gỡ thẻ vàng”, mà là xây dựng một ngành thủy sản phát triển bền vững và hội nhập hiệu quả. Trong phiên họp trực tuyến lần thứ 32 của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác hải sản IUU với 22 tỉnh, thành phố ven biển chiều tối ngày 3/3, chỉ vài ngày trước khi Đoàn Thanh tra của EC sang Việt Nam, Thủ tướng Phạm Minh Chính cũng đã yêu cầu cần đảm bảo “mục tiêu kép”: Gỡ “thẻ vàng” IUU đồng thời với phát triển bền vững ngành thuỷ sản. Các nội dung liên quan đến phát triển bền vững ngành thuỷ sản phải được báo cáo, có giải pháp, địa chỉ, con người cụ thể, không chung chung.

Chỉ đạo về “mục tiêu kép” của Thủ tướng Chính phủ đã đặt ra một yêu cầu cao hơn: Đó không chỉ là gỡ bỏ một cảnh báo, mà phải xây dựng một nền tảng phát triển bền vững cho toàn ngành. Ngành thủy sản chỉ thực sự có “thẻ xanh” khi hoạt động khai thác được kiểm soát, nguồn lợi được bảo vệ và chuỗi giá trị được vận hành minh bạch.

Khi mục tiêu ấy được thực hiện một cách nhất quán, “thẻ vàng” sẽ không còn là áp lực, mà trở thành động lực phát triển cho một ngành vốn khai thác với phương thức truyền thống sang một ngành kinh tế biển hiện đại, có trách nhiệm và hội nhập sâu rộng.

Điều này tiếp tục đòi hỏi sự chuyển mình mạnh mẽ, từ quy hoạch lại đội tàu, kiểm soát sản lượng khai thác, phát triển nuôi trồng công nghệ cao. Đặc biệt, cần xây dựng chuỗi giá trị khép kín, nâng cao năng lực quản lý và thực thi pháp luật.

Quan trọng hơn, đó là việc “hành nghề trên biển có trách nhiệm” của từng ngư dân. Khi khai thác ngư trường chuyển biến mạnh mẽ từ thói quen sang tuân thủ quy định, dám từ bỏ lợi ích trước mắt để hướng tới lợi ích lâu dài, “thẻ vàng” IUU sẽ “xanh” trên từng chuyến tàu cá ngư dân vươn khơi bám biển.