Khi không gian kinh tế mới được tổ chức lại dựa trên lợi thế chức năng thay vì ranh giới hành chính, cộng đồng doanh nghiệp buộc phải định vị lại chiến lược hoạt động để sinh tồn và vươn lên.
Theo các chuyên gia, nền sản xuất hiện đại không thể bám rễ trên những mảnh ghép rời rạc. Tình trạng địa phương nào cũng muốn tự xây dựng cảng biển, sân bay, phát triển các khu công nghiệp biệt lập đã tạo nên sự trùng lặp, triệt tiêu lợi thế cạnh tranh của nhau và đẩy chi phí logistics lên mức phi lý.
Nghị quyết 27-NQ/TW xác lập hệ quy chiếu mới. Đó là đánh giá tiềm năng thị trường, nguồn lao động và nguyên liệu dưới lăng kính liên vùng. Ở đó, hạ tầng dùng chung như các trục giao thông chiến lược, cảng biển nước sâu hay hạ tầng số không chỉ là những công trình vật lý thuần túy, mà đã trở thành "động mạch" luân chuyển nguyên liệu và nguồn nhân lực, tạo ra dư địa tăng trưởng mới cho những doanh nghiệp biết tận dụng nền tảng chung. Một địa phương dù không phải là cực tăng trưởng trung tâm vẫn có thể cắm chốt những mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị chung thông qua lợi thế chuyên biệt về nguyên liệu hoặc kho bãi.
Nhìn nhận thực tế, ông Đào Trọng Khoa, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) thẳng thắn đánh giá, hạ tầng logistics không thể tiếp tục đầu tư theo phong trào "tỉnh nào cũng làm". Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp chỉ thực sự bứt phá khi được thụ hưởng một mạng lưới giao thông kết nối liên vùng dùng chung, giúp tối ưu hóa hệ số phương tiện và giảm thiểu chi phí lưu kho bãi.
Giới chuyên môn ngành giao nhận kho vận có chung nhận định, thị trường rộng mở hơn nhưng sự lỏng lẻo trong liên kết sản xuất vẫn là một điểm nghẽn. Các mắt xích trong chuỗi cung ứng của doanh nghiệp nội địa hiện nay rất dễ đứt gãy trước các cú sốc thị trường do thiếu vắng một cơ sở dữ liệu quy hoạch dùng chung giữa các tỉnh lân cận. Sự thiếu đồng bộ trong cơ chế điều phối vùng khiến doanh nghiệp luôn chật vật khi tìm kiếm nguồn cung ứng. Nông sản thu hoạch ở vùng này nhưng lại "tắc nghẽn" hoặc gặp phải sự cản trở khi đến nhà máy chế biến ở vùng khác.
Bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hội Lương thực Thực phẩm TP.HCM (FFA) phân tích, sự thiếu đồng bộ trong kết nối vùng nguyên liệu Đồng bằng sông Cửu Long với các trung tâm chế biến tại Đông Nam Bộ khiến nông sản gánh nhiều tầng chi phí trung gian. Doanh nghiệp luôn nơm nớp nỗi lo đứt gãy nguồn cung nếu các địa phương không cùng ngồi lại giải bài toán logistics và quy hoạch kho lạnh dùng chung. Rõ ràng, liên kết vùng chỉ thực chất khi có sự minh bạch trong việc chia sẻ nguồn lực. Thiếu vắng vai trò điều phối có thể sẽ khiến doanh nghiệp "tụt" năng lượng khi giải quyết các rào cản hành chính đan chéo và làm giảm năng lực thích ứng của tổ chức.
Không gian thị trường mới do Nghị quyết 27-NQ/TW mở ra cơ hội khi mỗi địa phương phải rõ vai trò trong vùng, lợi thế cần tập trung, liên kết, hạ tầng có sức lan tỏa; không chạy theo cơ cấu giống nhau, nơi nào cũng muốn có cảng biển, sân bay, khu công nghệ cao, trung tâm tài chính... mà không căn cứ lợi thế, hiệu quả. Để không bị đào thải, TS. Huỳnh Thanh Điền, Giảng viên Đại học Nguyễn Tất Thành khuyến nghị khối sản xuất nội địa, cần tái cấu trúc chuỗi giá trị. Theo đó, tư duy kinh doanh "làm tất ăn cả", cố gắng khép kín mọi công đoạn một cách tốn kém đã hoàn toàn lỗi thời trong không gian kinh tế liên kết. Doanh nghiệp cần xác định lại đâu là lợi thế cốt lõi của mình để giữ lại, khâu nào có thể mạnh dạn kết nối với các đối tác trong vùng để thuê ngoài (outsourcing). Đây là phương thức thực tế nhất để tối ưu hóa tỷ lệ nội địa hóa và cắt giảm chi phí vận hành nền.
Bên cạnh đó, cần cộng hưởng nguồn lực thay vì đầu tư đơn độc. TS. Huỳnh Thanh Điền nhấn mạnh, liên kết vùng chỉ thực chất khi các bên áp dụng nguyên tắc "cùng quyết định, cùng đầu tư, cùng chịu trách nhiệm và cùng hưởng lợi". Thay vì tự xây dựng các kho bãi nhỏ lẻ, việc doanh nghiệp chủ động bắt tay nhau tham gia vào các dự án hợp tác công - tư (PPP) quy mô vùng – đặc biệt trong lĩnh vực logistics, kho bãi đa phương thức – sẽ tạo ra sức mạnh đàm phán và quy mô đủ lớn để tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đồng quan điểm, nhiều doanh nghiệp sản xuất nhấn mạnh, trong bối cảnh hiện nay, cần có sự chủ động quản trị không gian mới thông qua chuyển đổi số. Rào cản địa lý vật lý có thể được xóa bỏ, nhưng rào cản thông tin thì cần công nghệ để khơi thông. Liên kết vùng không chỉ là những dải nhựa cao tốc nối các tỉnh, mà cốt lõi nằm ở "hạ tầng mềm". Nơi dữ liệu về thị trường, nguồn nhân lực và dòng luân chuyển hàng hóa được liên thông xuyên suốt sẽ giúp doanh nghiệp nhanh chóng thích ứng và ra quyết định kinh doanh chuẩn xác.
Nghị quyết 27-NQ/TW đã mở đường cho một không gian kinh tế liền mạch và hiệu quả. Chiếc áo thị trường đã được nới rộng, nhưng để tạo nên mạng lưới cung ứng vững chắc, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam cần bản lĩnh "rũ bỏ" thói quen làm ăn manh mún để làm chủ chuỗi giá trị liên vùng.
Bài 4: Bứt phá từ mạng lưới công nghiệp thế hệ mới
