Khơi thông dòng vốn đổi mới sáng tạo - Bài 1: Startup mắc kẹt trước 'bức tường' thế chấp

Bài 1: Startup mắc kẹt trước "bức tường" thế chấp

Sở hữu công nghệ, bằng sáng chế và có sản phẩm được thị trường đón nhận, nhiều startup tại TP Hồ Chí Minh vẫn khó tiếp cận tín dụng khi cần mở rộng quy mô. Giá trị doanh nghiệp chủ yếu nằm ở tài sản trí tuệ, dữ liệu và thuật toán, trong khi ngân hàng thiếu cơ sở định giá và xử lý các tài sản này nếu khoản vay phát sinh rủi ro.

Có thị trường vẫn thiếu vốn mở rộng

Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, TP Hồ Chí Minh đang triển khai các chính sách hỗ trợ lãi suất, bảo lãnh tín dụng và huy động nguồn lực xã hội. Tuy nhiên, từ một sản phẩm công nghệ có tiềm năng đến khả năng tiếp cận vốn vẫn còn khoảng cách lớn, nhất là với doanh nghiệp không có nhiều đất đai, nhà xưởng hoặc tài sản hữu hình.

Tại Công ty Cổ phần BenKon, nhu cầu vốn tăng nhanh khi doanh nghiệp chuyển từ giai đoạn phát triển sản phẩm sang mở rộng thị trường. Ông Trương Minh Đạt, đồng sáng lập, Giám đốc Công ty Cổ phần BenKon cho biết, doanh nghiệp đã trải qua ba năm phát triển sản phẩm và hơn hai năm thương mại hóa.

Theo doanh nghiệp, BenKon hiện nắm giữ bảy hồ sơ sáng chế, trong đó có hai bằng sáng chế cốt lõi về công nghệ kết nối mạng lưới vạn vật Bluetooth Mesh được cấp tại Việt Nam. Giải pháp quản lý năng lượng của doanh nghiệp đã được triển khai tại hệ thống bán lẻ lớn sau quá trình thử nghiệm.

Tuy nhiên, khi số lượng đơn hàng tăng, áp lực vốn lưu động cũng xuất hiện. Với mô hình triển khai hệ thống Internet vạn vật (IoT) để quản lý, tối ưu năng lượng, chi phí đầu tư khoảng 10 triệu đồng cho mỗi cơ sở. Từ lúc ký hợp đồng đến sản xuất, lắp đặt mất khoảng 15 - 45 ngày; tiếp đó là thời gian nghiệm thu 45 - 60 ngày và chờ thanh toán từ 60 - 90 ngày.

Chu kỳ thu tiền kéo dài khiến doanh nghiệp phải ứng trước chi phí sản xuất, nhân công và lắp đặt. Áp lực càng lớn khi khách hàng chủ yếu là doanh nghiệp quy mô lớn, áp dụng điều khoản thanh toán trả chậm.

Ở mô hình cung cấp dịch vụ làm mát CaaS, BenKon trực tiếp đầu tư hệ thống điều hòa và chi phí lắp đặt, sau đó thu tiền dịch vụ định kỳ trong thời gian từ 5 đến 10 năm. Suất đầu tư cho mỗi cơ sở khoảng 1,3 tỷ đồng. Theo phương án tài chính do doanh nghiệp xây dựng, để triển khai tại 50 cơ sở cần khoảng 65 tỷ đồng, với tỷ suất hoàn vốn nội bộ dự kiến khoảng 25%.

Ông Trương Minh Đạt cho rằng, khó khăn đầu tiên không hẳn nằm ở lãi suất mà là khả năng tiếp cận khoản vốn đủ lớn và kịp thời. Doanh nghiệp có thể chấp nhận chi phí vốn thương mại nếu dự án bảo đảm hiệu quả, nhưng hạn mức tín dụng hiện có chưa đáp ứng nhu cầu mở rộng.

Bài toán tương tự cũng xuất hiện trong lĩnh vực công nghệ giáo dục. Công ty Cổ phần Dream Viet Education, đơn vị chủ quản Kyna English, bắt đầu xây dựng nền tảng đào tạo trực tuyến từ năm 2015 và chuyển trọng tâm sang đào tạo tiếng Anh trực tuyến có giáo viên từ năm 2021.

Bà Hồ Hồng Bảo Trâm, đồng sáng lập, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Dream Viet Education cho biết, nền tảng hiện có hơn 300.000 học viên tại tám quốc gia và hơn 100 khách hàng là doanh nghiệp, trường học. Doanh nghiệp cũng phát triển Kyna AI Tutor, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích phát âm, hỗ trợ sửa lỗi và luyện nói.

Sau các vòng gọi vốn Series A và Series B, Kyna English vẫn cần nguồn tín dụng ổn định để duy trì máy chủ, phát triển thuật toán và mở rộng mạng lưới giáo viên. Tuy nhiên, phần lớn giá trị của nền tảng nằm ở dữ liệu, phần mềm, thuật toán, lượng người dùng và năng lực vận hành. Đây là những tài sản không dễ chuyển thành tài sản bảo đảm như bất động sản hoặc máy móc.

Thực tế của BenKon và Kyna English cho thấy, nhu cầu vốn không dừng lại ở thời điểm hình thành ý tưởng. Khi sản phẩm đã được thương mại hóa, doanh nghiệp cần thêm vốn lưu động, đầu tư thiết bị, phát triển hệ thống và mở rộng thị trường. Trong khi đó, tài sản hữu hình và dòng tiền tích lũy thường chưa theo kịp tốc độ phát triển.

Tài sản vô hình khó trở thành tài sản bảo đảm

Khó khăn trong tiếp cận vốn không chỉ xuất hiện ở doanh nghiệp công nghệ năng lượng. Trong lĩnh vực công nghệ giáo dục (EdTech), giá trị doanh nghiệp chủ yếu nằm ở nền tảng, dữ liệu và thuật toán nên việc đáp ứng các điều kiện tín dụng truyền thống cũng không dễ dàng.

Công ty Cổ phần Dream Viet Education, đơn vị chủ quản nền tảng Kyna English, bắt đầu xây dựng nền tảng đào tạo kỹ năng trực tuyến dành cho sinh viên và người đi làm từ năm 2015. Đến năm 2021, doanh nghiệp chuyển trọng tâm sang đào tạo tiếng Anh trực tuyến với giáo viên.

Bà Hồ Hồng Bảo Trâm, đồng sáng lập, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Dream Viet Education - Kyna English cho biết, nền tảng hiện có hơn 300.000 học viên tại tám quốc gia, phục vụ hơn 100 khách hàng là doanh nghiệp và trường học. Theo thông tin doanh nghiệp cung cấp, doanh thu duy trì mức tăng trưởng 111% mỗi năm.

Từ nhu cầu của người học, Kyna phát triển nền tảng Kyna AI Tutor, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ tương tác, sửa lỗi, phân tích phát âm và luyện nói theo tình huống. Công nghệ này được kết hợp với mô hình lớp học đảo ngược và mạng lưới hơn 6.000 gia sư, giáo viên trên toàn cầu.

Trong năm 2026, doanh nghiệp đặt mục tiêu mở rộng sang Thái Lan, Indonesia, Malaysia và Campuchia; đồng thời hướng tới ứng dụng AI trong hệ thống trường học tại TP Hồ Chí Minh từ năm học 2026 - 2027. Thông qua mô hình Hybrid kết hợp học trực tiếp và trực tuyến, Kyna English đặt mục tiêu vận hành khoảng 18.000 lớp học trực tuyến mỗi ngày.

Để thực hiện kế hoạch này, doanh nghiệp cần nguồn lực duy trì hệ thống máy chủ, phát triển thuật toán AI và mở rộng mạng lưới giáo viên. Dù đã gọi vốn qua các vòng Series A và Series B, Kyna English vẫn quan tâm đến nguồn tín dụng ổn định, có chi phí phù hợp với hoạt động dài hạn.

Khó khăn nằm ở chỗ phần lớn tài sản tạo nên giá trị của doanh nghiệp là tài sản vô hình. Dữ liệu phục vụ đào tạo AI, thuật toán nhận diện giọng nói, phần mềm và hệ thống công nghệ có thể phục vụ lượng lớn người dùng nhưng khó định giá, chuyển nhượng và xử lý như đất đai, nhà xưởng hoặc phương tiện vận tải.

Pháp luật hiện hành đã cho phép sử dụng quyền sở hữu trí tuệ làm tài sản bảo đảm. Tuy nhiên, theo thông tin được Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam công bố sau cuộc họp với Cục Sở hữu trí tuệ và các đơn vị liên quan đầu năm 2026, hoạt động nhận thế chấp loại tài sản này trên thực tế vẫn còn hạn chế.

Khoảng cách giữa cách doanh nghiệp nhìn nhận giá trị công nghệ và mức giá ngân hàng có thể chấp nhận hiện khá lớn. Ông Lưu Hải Minh, Chủ tịch Công ty Cổ phần Công nghệ mới Nhật Hải cho biết, doanh nghiệp sở hữu 80 bằng sáng chế đã được cấp và có 160 đơn đăng ký, với tổng kinh phí đầu tư nghiên cứu khoảng 2 triệu USD. Tuy nhiên, khi cần vay vốn xây dựng nhà máy để thương mại hóa sản phẩm, doanh nghiệp vẫn được yêu cầu có tài sản bảo đảm là bất động sản.

Theo ông Minh, tài sản lớn nhất của doanh nghiệp khoa học và công nghệ là sáng chế. Nếu vừa phải dành nguồn lực nghiên cứu vừa tích lũy bất động sản để đáp ứng điều kiện vay vốn, doanh nghiệp sẽ gặp khó khi đưa sản phẩm ra thị trường.

Ông Vũ Đức Lợi, Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc cho rằng, định giá là một trong những nút thắt lớn. Cùng một công nghệ, đơn vị trong nước có thể định giá vài tỷ đồng dựa trên chi phí đầu tư, trong khi tổ chức nước ngoài có thể xác định giá trị hàng triệu USD dựa trên tiềm năng thị trường và dòng tiền tương lai. Sự chênh lệch giữa các phương pháp khiến doanh nghiệp và ngân hàng khó thống nhất mức giá làm căn cứ cấp tín dụng.

Theo Cục Sở hữu trí tuệ, Việt Nam hiện thiếu tổ chức định giá chuyên nghiệp, dữ liệu giao dịch để so sánh và hệ thống tiêu chuẩn được các ngân hàng chấp nhận thống nhất. Giá trị của sáng chế, phần mềm hoặc nhãn hiệu còn phụ thuộc vào khả năng thương mại hóa, nhu cầu thị trường và tốc độ thay đổi công nghệ. Một sản phẩm có thể được đánh giá cao khi kinh doanh thuận lợi nhưng nhanh chóng mất giá nếu phương án thất bại hoặc xuất hiện công nghệ thay thế.

Ông Nguyễn Đăng Hồng Minh, Trưởng phòng Pháp chế Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam chia sẻ, tính thanh khoản và biến động giá trị là những nguyên nhân khiến ngân hàng thận trọng. Không giống bất động sản, giá trị tài sản trí tuệ thường gắn trực tiếp với hoạt động của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp mất khả năng trả nợ, việc tìm người mua một sáng chế, thuật toán hoặc nhãn hiệu để thu hồi vốn không đơn giản.

Rủi ro pháp lý cũng là một điểm nghẽn. Bà Nguyễn Thị Phương, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Pháp chế Ngân hàng, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho biết, các quy định hiện nay chủ yếu dừng ở khung pháp lý chung, chưa có hướng dẫn riêng về hồ sơ, quy trình nhận thế chấp, định giá và xử lý quyền sở hữu trí tuệ. Việc liên thông dữ liệu giữa cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm và Cục Sở hữu trí tuệ chưa đầy đủ khiến ngân hàng khó kiểm tra tình trạng pháp lý của tài sản.

Bên cạnh đó, định giá sai hoặc cao hơn giá trị thực có thể làm phát sinh trách nhiệm đối với cán bộ thẩm định, nhất là tại các ngân hàng có vốn nhà nước. Áp lực này khiến tổ chức tín dụng càng thận trọng trước loại tài sản chưa có giá tham chiếu và thị trường chuyển nhượng rõ ràng.

Thực tế từ BenKon, Kyna English và các doanh nghiệp sở hữu sáng chế cho thấy nhu cầu vốn tăng mạnh khi sản phẩm bước vào giai đoạn thương mại hóa, trong khi tài sản bảo đảm truyền thống và dòng tiền tích lũy chưa theo kịp. Các quỹ đầu tư mạo hiểm lại có khẩu vị rủi ro và kỳ vọng tăng trưởng khác với doanh nghiệp cần vốn cho phần cứng, hạ tầng hoặc hoạt động dài hạn.

Để tài sản trí tuệ từng bước trở thành nguồn lực tài chính, các chuyên gia cho rằng cần xây dựng tiêu chuẩn định giá, cơ sở dữ liệu giao dịch và thị trường chuyển nhượng công nghệ. Trong điều kiện các mắt xích này chưa hoàn chỉnh, cơ chế bảo lãnh và chia sẻ rủi ro được kỳ vọng giúp doanh nghiệp tiến gần hơn đến nguồn vốn tín dụng.

Tại TP Hồ Chí Minh, các chương trình hỗ trợ lãi suất và bảo lãnh tín dụng đang được triển khai nhằm tháo gỡ một phần khó khăn về vốn, tài sản bảo đảm. Những công cụ này sẽ được phân tích trong bài tiếp theo của loạt bài.

Bài 2: Mở cửa tín dụng bằng vốn mồi và bảo lãnh