Cùng với đó, Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026 - 2035 được kỳ vọng trở thành mô hình tiên phong về quản trị nghiên cứu hiện đại.
Đẩy mạnh hậu kiểm, tăng quyền tự chủ
Theo Quyết định 2555/QĐ-BKHCN về Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026 - 2035 (Program for Excellence in Basic Research - PEBR), điểm đáng chú ý là chuyển từ mô hình tài trợ các nhiệm vụ nghiên cứu đơn lẻ, ngắn hạn, sang đầu tư theo các định hướng nghiên cứu trung và dài hạn từ 5 - 10 năm. Chương trình ưu tiên các chuỗi, cụm nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản có mục tiêu khoa học rõ ràng, gắn với phát triển công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược cụ thể.
Đây cũng là lần đầu tiên Việt Nam triển khai chương trình đầu tư nghiên cứu cơ bản theo chu kỳ 5 - 10 năm, thay cho mô hình tài trợ ngắn hạn, với mục tiêu đến năm 2035 hình thành 50 nhóm nghiên cứu mạnh, phát triển các hướng công nghệ lõi trong AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử, vật liệu tiên tiến...
Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, để cụ thể hóa các quy định của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, Bộ đã xây dựng, trình Chính phủ ban hành hoặc ban hành các văn bản hướng dẫn Luật, tập trung vào những cơ chế trọng tâm nhằm chuyển phương thức quản lý từ kiểm soát hành chính sang quản trị nghiên cứu.
Trong đó, trước hết là đổi mới phương thức quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ theo hướng đẩy mạnh hậu kiểm, giảm tối đa các thủ tục kiểm soát trước và trong quá trình thực hiện.
Việc xét chọn sẽ tập trung đánh giá năng lực của nhóm nghiên cứu, chất lượng đề xuất khoa học và mục tiêu nghiên cứu. Cùng với đó, Bộ đẩy mạnh áp dụng khoán chi trong thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ, tăng quyền chủ động cho chủ nhiệm nhiệm vụ và tổ chức chủ trì trong việc điều chỉnh kế hoạch, kinh phí và phương án triển khai phù hợp với thực tiễn nghiên cứu.
Thay vì kiểm soát chi tiết từng hoạt động chuyên môn, cơ quan quản lý sẽ tăng cường giám sát theo các mốc kết quả, đánh giá giữa kỳ và đánh giá cuối kỳ.
Cách tiếp cận này nhằm giảm áp lực thủ tục, đồng thời tạo điều kiện để nhà khoa học chủ động hơn trong tổ chức nghiên cứu, nhất là đối với những nhiệm vụ có tính mới, độ phức tạp và mức độ không chắc chắn cao.
Chấp nhận rủi ro dựa trên tính trung thực khoa học
Một nội dung quan trọng khác là triển khai cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.
Theo đó, việc đánh giá không chỉ căn cứ vào việc nghiên cứu có đạt được kết quả như dự kiến hay không, mà còn xem xét quá trình tổ chức thực hiện, sự tuân thủ quy trình chuyên môn và tính trung thực của nhà khoa học.
Việc nghiên cứu không đạt kết quả ban đầu không đồng nghĩa với thất bại nếu quá trình nghiên cứu được tổ chức đúng, có cơ sở khoa học và tạo ra giá trị tri thức. Đây là điểm quan trọng để hình thành môi trường nghiên cứu khuyến khích khám phá, thử nghiệm và chấp nhận những rủi ro cần thiết của khoa học.
Bên cạnh đó, cơ chế đánh giá, tuyển chọn và nghiệm thu sẽ tiếp tục được đổi mới theo chuẩn mực quốc tế, tăng cường đánh giá bởi các chuyên gia độc lập, trong đó có chuyên gia ngoài nước.
Trọng tâm đánh giá được chuyển sang chất lượng và tác động của kết quả nghiên cứu, thay vì nặng về kiểm tra hồ sơ, thủ tục.
Cùng với đổi mới cơ chế quản lý chung, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục đơn giản hóa quy trình quản lý, đẩy mạnh chuyển đổi số trong toàn bộ vòng đời nhiệm vụ khoa học và công nghệ, từ đăng ký, tuyển chọn, theo dõi đến đánh giá và nghiệm thu.
Việc số hóa được kỳ vọng giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ cho các nhà khoa học, đồng thời nâng cao khả năng theo dõi, đánh giá của cơ quan quản lý.
Riêng với Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc (PEBR) giai đoạn 2026 - 2035, Bộ sẽ triển khai theo mô hình quản trị tiên tiến, với cơ chế tuyển chọn cạnh tranh, đánh giá bởi hội đồng chuyên gia có uy tín và trao quyền tự chủ cao cho các nhóm nghiên cứu.
Phương thức quản lý chương trình được thiết kế theo hướng linh hoạt, tập trung vào chất lượng và tác động của kết quả nghiên cứu. Thay vì quản lý chặt từng hoạt động, nguồn lực sẽ được gắn với các định hướng nghiên cứu trung và dài hạn, qua đó tạo điều kiện để các nhóm nghiên cứu chủ động tổ chức thực hiện.
Với mục tiêu hình thành 50 nhóm nghiên cứu mạnh đến năm 2035, PEBR hướng tới tạo nền tảng khoa học cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử, vật liệu tiên tiến.
Đây cũng được xác định là một trong những chương trình tiên phong hiện thực hóa tinh thần của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 về quản trị nghiên cứu hiện đại, tăng quyền tự chủ cho nhà khoa học và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu.
Từ hậu kiểm, khoán chi, đánh giá độc lập đến số hóa toàn bộ vòng đời nhiệm vụ và cơ chế chấp nhận rủi ro, các thay đổi này được kỳ vọng tạo môi trường thuận lợi hơn để nhà khoa học tập trung vào hoạt động nghiên cứu, đồng thời nâng cao chất lượng và tác động của khoa học, công nghệ đối với phát triển kinh tế xã hội.
