Theo các chuyên gia, đặt trong bối cảnh mức chi cho R&D của Việt Nam trong nhiều năm qua chỉ loanh quanh ở ngưỡng dưới 0,6% GDP và chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, con số 60% từ khối tư nhân thực sự là một thách thức lớn.
Định hướng mà Nghị quyết 57 mang một thông điệp: Doanh nghiệp tư nhân phải vươn lên trở thành lực lượng dẫn dắt công nghệ lõi. Tuy nhiên, từ góc độ thực thi cơ chế, đâu là rào cản thực sự và cần có hệ thống bảo hộ rủi ro nào để khối tư nhân tự tin dốc hầu bao, bước qua "bẫy gia công" là điều mà cộng đồng xã hội đặc biệt quan tâm.
Theo Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI), trong cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu, công đoạn gia công, lắp ráp luôn nằm ở đáy với biên lợi nhuận mỏng nhất và dễ bị thay thế nhất. Dù hiểu rõ việc đầu tư vào R&D là con đường duy nhất để định hình lại vị thế cạnh tranh nhưng phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) trong nước vẫn chưa dám bứt phá. Nguyên nhân không hẳn vì họ thiếu khát vọng, mà bởi R&D bản chất là hành trình tiêu ngốn nguồn vốn với rủi ro thương mại hóa rất lớn.
Phản ánh bức tranh này, ông Nguyễn Hữu Yên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh cho biết, thành phố ghi nhận tổng số tiền trích lập Quỹ Khoa học và công nghệ lũy kế của các doanh nghiệp đạt 8.924 tỷ đồng, nhưng số tiền đã chi sử dụng mới đạt khoảng 33,8%. Mục tiêu đặt ra là phải biến nguồn quỹ thành nguồn lực có thể sử dụng được, thay vì chỉ tồn tại như một cơ chế tài chính trên sổ sách. Gần đây, để cởi trói cho hoạt động đổi mới sáng tạo, khung pháp lý đã có những bước tiến mạnh mẽ.
Cụ thể, các quy định mới áp dụng từ năm 2026 như Nghị định 320/2025/NĐ-CP của Chính phủ cho phép doanh nghiệp không chỉ được nâng mức trích lập quỹ lên 20%, mà còn được khấu trừ tới 200% chi phí thực tế phát sinh cho hoạt động R&D khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp. Đây được xem là cơ chế "siêu khấu trừ" từng giúp nhiều quốc gia trong khu vực bứt tốc về công nghệ.
Dù mức ưu đãi đủ sức hấp dẫn, các doanh nghiệp tư nhân vẫn giữ thái độ dè dặt khi bước vào khâu hạch toán thực tế. Một số doanh nghiệp trong mảng sản xuất và điện tử thừa nhận sự chật vật trong khâu thực thi như quy định yêu cầu tách riêng chi phí R&D thực tế rất nghiêm ngặt. Nếu hồ sơ, chứng từ không chuẩn xác, doanh nghiệp vừa mất chi phí đầu tư ban đầu, vừa đối mặt rủi ro bị cơ quan thuế điều chỉnh lại khoản chi và xuất toán.
Điều này khiến doanh nghiệp vẫn còn ngần ngại, chưa dám áp dụng trọn vẹn ưu đãi. Sự ngần ngại này cho thấy, khi hệ thống cơ quan thuế và cơ quan quản lý khoa học chưa có một bộ tiêu chí đồng bộ, rõ ràng để đánh giá rủi ro R&D, doanh nghiệp thà chấp nhận đóng thuế đầy đủ còn hơn tự đẩy mình vào rắc rối pháp lý sau này.
Ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch HĐQT Công ty Secoin, từng thẳng thắn chia sẻ, dù được trích lợi nhuận trước thuế cho R&D, nhưng thủ tục quyết toán vẫn còn khiến doanh nghiệp không dám làm. Nỗi lo lớn nhất của doanh nghiệp là nếu dự án R&D thất bại, họ không những mất đi khoản chi phí chìm khổng lồ mà còn đứng trước nguy cơ bị cơ quan thuế xuất toán, truy thu và phạt vi phạm.
Để hiện thực hóa mục tiêu huy động 60% nguồn vốn xã hội hóa cho khoa học công nghệ, khối kinh tế tư nhân cần một bệ phóng thực chất. Nhà nước cần chuyển dịch vai trò từ người "kiểm soát quỹ" sang người "chia sẻ rủi ro".
Nút thắt cốt lõi cần tháo gỡ là kiến tạo một hành lang pháp lý chính thức công nhận "quyền được thất bại" trong nghiên cứu khoa học. R&D là quá trình dò đường, và sự thất bại là một phần tất yếu của quá trình tìm ra chân lý công nghệ. Khi một dự án của doanh nghiệp không thành công, các khoản chi phí đã tiêu hao hợp lý vẫn phải được hạch toán đầy đủ vào chi phí được trừ, miễn là doanh nghiệp chứng minh được quy trình nghiên cứu minh bạch, không trục lợi.
Đồng thời, sự gắn kết giữa nghiên cứu hàn lâm và thương trường phải trở thành quy tắc bắt buộc. Đây là điều từng được Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh tại cuộc họp chuyên đề về phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia ngày 14/10. Theo đó, đến năm 2030, ít nhất 50% đề tài nghiên cứu phải gắn với doanh nghiệp, tạo ra sản phẩm và kết quả đầu ra cụ thể. Đổi mới sáng tạo phải thực sự trở thành phương thức phát triển, động lực tăng trưởng của toàn bộ nền kinh tế, tạo ra năng suất, giá trị gia tăng, sản phẩm, ngành nghề và thị trường mới.
Rõ ràng, không có nguồn vốn mồi nào mạnh mẽ bằng một cơ chế đánh giá rủi ro "mềm mại" và một thị trường tiêu thụ chắc chắn. Động lực tăng trưởng của thập niên tới không thể tiếp tục dựa trên nhân công giá rẻ. Để khối kinh tế tư nhân tự tin bước vào sân chơi nghiên cứu công nghệ cốt lõi theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, lòng dũng cảm của các doanh nhân cần được nâng đỡ bởi một hệ sinh thái chính sách đồng bộ, minh bạch, nơi sự sáng tạo được tôn vinh và rủi ro dấn thân được pháp luật bảo vệ một cách công bằng.
