TS. Nguyễn Minh Triết tại Đại học New South Wales, (UNSW). Ảnh: TTXVN phát
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Sydney, TS. Nguyễn Minh Triết, Chủ nhiệm Học thuật Mạng lưới Đổi mới sáng tạo Việt Nam - Australia, đồng thời là kỹ sư nghiên cứu tại Archer Materials (Australia), nhận định nếu chỉ nhập khẩu công nghệ hoặc tham gia gia công đơn giản, Việt Nam sẽ rất khó nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Theo TS. Nguyễn Minh Triết, khoảng cách công nghệ giữa các quốc gia không đo đếm bằng số lượng nhà máy hay xưởng đúc chip, mà thể hiện ở năng lực thiết kế, làm chủ quy trình chế tạo, kiểm soát chất lượng, phát triển vật liệu, công nghệ đóng gói và khả năng thương mại hóa. Đây là những công đoạn tạo ra giá trị gia tăng cao nhất, nơi nguồn nhân lực chất lượng giữ vai trò quyết định.
Từ kinh nghiệm nghiên cứu tại Hàn Quốc và Australia, ông đúc kết 3 yếu tố cốt lõi giúp một quốc gia tham gia sâu vào chuỗi giá trị bán dẫn. Thứ nhất là đội ngũ kỹ sư và nhà khoa học có kinh nghiệm thực tiễn, từng trực tiếp tham gia phát triển công nghệ. Thứ hai là hệ thống hạ tầng nghiên cứu và chế tạo dùng chung đủ hiện đại để hỗ trợ các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Thứ ba là khả năng kết nối hiệu quả giữa hoạt động nghiên cứu với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường.
Tại Australia, các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cùng khai thác hệ thống trung tâm chế tạo, thử nghiệm dùng chung. Mô hình này giúp các bên tiếp cận thiết bị hiện đại với chi phí hợp lý, rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường mà không phải tự đầu tư toàn bộ dây chuyền. Từ thực tiễn nghiên cứu tại Đại học New South Wales (UNSW) và phát triển cảm biến sinh học tại Archer Materials, TS. Nguyễn Minh Triết nhấn mạnh kết quả tốt trong phòng thí nghiệm chưa đảm bảo một sản phẩm thành công trên thị trường. Để thương mại hóa, chip hay thiết bị bán dẫn phải trải qua quá trình thử nghiệm và tối ưu liên tục. Các bài toán về độ ổn định, khả năng sản xuất hàng loạt, chi phí và kiểm soát chất lượng cần được tính toán ngay từ bước nghiên cứu ban đầu. Do đó, các nhà khoa học không thể dừng lại ở kết quả trên lý thuyết, mà cần sớm hình thành tư duy phát triển sản phẩm đại chúng.
Qua kinh nghiệm hợp tác với các nhà khoa học và doanh nghiệp tại Australia, Mỹ, Canada, Anh và Bỉ, TS. Nguyễn Minh Triết nhận thấy thách thức lớn nhất của các dự án công nghệ cao nằm ở cách tiếp cận vấn đề. Để phối hợp hiệu quả, các bên cần thống nhất chỉ tiêu ngay từ đầu và xây dựng đội ngũ nhân sự đóng vai trò "cầu nối" - những người hiểu nguyên lý cơ bản của từng chuyên ngành để gắn kết nhà khoa học, kỹ sư và doanh nghiệp.
Từ thực tế đó, Việt Nam cần cách tiếp cận thực chất hơn trong chiến lược bán dẫn. Thay vì chạy theo các chỉ tiêu bề nổi như số lượng kỹ sư hay số nhà máy xây dựng, điều cốt lõi là xác định rõ những công đoạn chiến lược trong chuỗi giá trị mà trong nước có thể làm chủ. TS. Nguyễn Minh Triết khuyến nghị Việt Nam cần tận dụng hiệu quả hơn mạng lưới chuyên gia người Việt đang làm việc tại nước ngoài, như Australia, Mỹ, Hàn Quốc, Singapore và châu Âu. Dù nhiều chuyên gia không thể trở về nước làm việc lâu dài, nhưng họ vẫn có thể tham gia các dự án nghiên cứu, chuyển giao kinh nghiệm, kết nối đối tác quốc tế và hỗ trợ đào tạo đội ngũ trong nước.
Về nguồn nhân lực, theo TS. Nguyễn Minh Triết, Việt Nam cần đào tạo đội ngũ kỹ sư đã trực tiếp trải qua toàn bộ quy trình phát triển sản phẩm, từ thiết kế, chế tạo, thử nghiệm đến phân tích lỗi và tối ưu công nghệ. Đây là những kinh nghiệm rất khó có thể thay thế bằng các khóa học ngắn hạn hoặc lý thuyết trên giảng đường.
Ngoài ra, Việt Nam cũng cần đầu tư các trung tâm nghiên cứu và chế tạo dùng chung theo mô hình của Australia, tạo điều kiện để trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cùng khai thác hạ tầng hiện đại, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu với sản xuất và thương mại hóa.
Mục tiêu cuối cùng của Việt Nam không chỉ là "có mặt" trong ngành bán dẫn, mà phải từng bước làm chủ những công đoạn có hàm lượng tri thức cao, trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây cũng sẽ là bệ phóng vững chắc để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong các lĩnh vực AI, điện tử và kinh tế số trong tương lai.