Bước tiến công nghệ ADN trong hành trình xác định danh tính liệt sĩ

Thưa ông, Trung tâm Giám định ADN đang triển khai công nghệ giám định mới như thế nào?

Thực hiện Quyết định số 51/QĐ-BCĐQG của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, Trung tâm Giám định ADN đang đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng.

Bên cạnh việc tiếp nhận, lưu giữ và bảo quản mẫu hài cốt liệt sĩ từ các địa phương trên cả nước, Trung tâm vẫn thực hiện giám định ADN thường quy bằng ADN ty thể (mtDNA). Đồng thời, Trung tâm được Chính phủ giao triển khai Đề án nâng cao năng lực giám định hài cốt liệt sĩ trong chiến tranh nhằm nghiên cứu, ứng dụng các giải pháp công nghệ mới phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Trong nhiều năm qua, giám định bằng ADN ty thể đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, trước yêu cầu phải xác định danh tính cho số lượng rất lớn hài cốt liệt sĩ và mở rộng phạm vi đối chiếu với thân nhân cần có giải pháp công nghệ bổ sung.Với sự tài trợ của Chính phủ Hoa Kỳ thông qua Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), Trung tâm đang tiếp cận công nghệ giám định trên hệ gen nhân bằng giải trình tự gen thế hệ mới.

Công nghệ mới có những ưu điểm nổi bật gì so với phương pháp giám định ADN ty thể đang áp dụng, thưa ông?

Điểm khác biệt lớn nhất là công nghệ này khắc phục được những hạn chế của giám định ADN ty thể.

Nếu như trước đây việc đối chiếu chủ yếu dựa trên dòng mẹ, với công nghệ phân tích hệ gen nhân, Trung tâm có thể mở rộng phạm vi giám định theo cả dòng cha và dòng mẹ. Điều này giúp tăng đáng kể khả năng tìm được thân nhân phù hợp.

Bên cạnh đó, công nghệ sử dụng các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP) kết hợp giải trình tự gen thế hệ mới có thể xác định quan hệ huyết thống tới thế hệ thứ tư, thậm chí thế hệ thứ năm.

Đây cũng là công nghệ phù hợp với đặc điểm của nhiều mẫu hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam. Phần lớn các mẫu đã được chôn cất từ 50 năm đến 70 năm nên ADN bị phân hủy rất mạnh, chỉ còn những đoạn rất ngắn, khoảng 70 cặp base (bp). Công nghệ mới có khả năng phục hồi thông tin di truyền từ các mẫu vật bị hư hỏng nặng, mở ra cơ hội xác định danh tính cho nhiều trường hợp mà trước đây gần như không thể thực hiện bằng phương pháp truyền thống.

Trong quá trình triển khai thực tế, điều gì khiến ông ấn tượng nhất, thưa ông?

Một trong những địa điểm để lại nhiều ấn tượng là đợt khai quật lấy mẫu tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang). Qua khảo sát, nhiều phần mộ tại đây đã bị ngập nước liên tục từ năm 1989. Đây là điều kiện bất lợi đối với việc bảo tồn ADN và là thách thức lớn cho công tác giám định.

Vì vậy, Trung tâm kỳ vọng công nghệ mới sẽ giúp xử lý được phần lớn các mẫu hài cốt trong điều kiện đặc thù như ở Việt Nam. Đây là nhiệm vụ nặng nề, nhưng cũng vô cùng cao quý. Mỗi trường hợp xác định được danh tính thành công đều là niềm vinh dự và động lực lớn đối với đội ngũ cán bộ làm công tác giám định.

Theo ông, hiện công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ đang gặp những khó khăn gì?

Khó khăn lớn nhất là chất lượng mẫu hài cốt rất khác nhau. Các liệt sĩ hy sinh trong điều kiện chiến tranh, việc mai táng ban đầu thường rất sơ sài. Sau đó, hài cốt được quy tập về nhiều nghĩa trang có điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng rất khác nhau. Có nơi đất khô ráo, nhưng cũng có nơi bị ngập nước nhiều năm như khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Điều này khiến mức độ phân hủy ADN ở mỗi mẫu hoàn toàn khác nhau.

Đơn cử tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng, trong 965 phần mộ được khai quật, chúng tôi chỉ thu được 535 mẫu sinh phẩm đủ điều kiện để tiến hành giám định.

Đó cũng là lý do không thể kỳ vọng một công nghệ duy nhất sẽ phù hợp với tất cả các mẫu hài cốt. Chúng tôi vẫn phải tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để lựa chọn giải pháp tối ưu cho từng nhóm mẫu.

Theo phân công hiện nay, các đơn vị giám định ADN trên cả nước sẽ xử lý khoảng 230.000 mẫu hài cốt liệt sĩ. Riêng trong Chiến dịch cao điểm “500 ngày đêm”, Trung tâm Giám định ADN được giao thực hiện giám định 6.623 mẫu hài cốt và hiện đang bảo quản hơn 10.000 mẫu từ nhiều nghĩa trang trên cả nước. Đây là khối lượng công việc rất lớn, đòi hỏi quyết tâm cao cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, đơn vị để từng bước trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Sau khi hoàn thiện, công nghệ này sẽ được chuyển giao như thế nào, thưa ông?

Trong quá trình triển khai song song hai công nghệ, năm 2025, Trung tâm đã xác định thành công và trao trả hai kết quả giám định tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Theo kế hoạch, Đề án nâng cao năng lực giám định hài cốt liệt sĩ trong chiến tranh sẽ hoàn thành vào hết quý I/2027.

Sau khi dự án kết thúc, theo phân công của Ban Chỉ đạo quốc gia, Trung tâm Giám định ADN sẽ chuyển giao toàn bộ quy trình, công nghệ và giải pháp giám định ADN thế hệ mới cho các đơn vị giám định ADN trên cả nước.

Trung tâm xác định đây là nhiệm vụ quan trọng. Vì vậy, toàn bộ quy trình đều được triển khai hết sức thận trọng để khi chuyển giao, các đơn vị có thể tiếp nhận, vận hành hiệu quả và góp phần nâng cao năng lực giám định ADN của Việt Nam.

Xin trân trọng cảm ơn ông!