Rút ngắn hành trình tới châu Âu
Con tàu đầu tiên của Sea Legend trên tuyến vận chuyển container tốc hành Bắc Cực Trung Quốc - châu Âu, tại cảng Felixstowe ở Anh. Ảnh: Tân Hoa Xã
Trong bối cảnh bất ổn tại Trung Đông làm gia tăng rủi ro đối với các tuyến hàng hải truyền thống, tuyến hàng hải phương Bắc (NSR) dọc bờ biển phía Bắc nước Nga ngày càng thu hút sự quan tâm. Trung Quốc đã trở thành quốc gia đầu tiên thiết lập dịch vụ vận tải container theo lịch trình thường xuyên qua tuyến đường dài khoảng 5.500 km này.
Theo The Guardian, công ty Sea Legend bắt đầu khai thác dịch vụ thường xuyên sau chuyến thử nghiệm năm 2025. Theo doanh nghiệp, hành trình từ Ninh Ba - Chu Sơn của Trung Quốc tới Felixstowe, Anh, có thể chỉ mất khoảng 18 ngày, chưa bằng một nửa thời gian hơn 40 ngày khi đi qua kênh đào Suez.
Tuyến NSR chỉ có thể khai thác thuận lợi trong những tháng ấm hơn, song thời gian hàng hải đang kéo dài khi băng biển mùa hè tại Bắc Cực thu hẹp. Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ cũng đã bày tỏ sự quan tâm tới tuyến đường này.
Việc Sea Legend mở dịch vụ thường xuyên sẽ là phép thử quan trọng đối với tham vọng lâu nay của Trung Quốc nhằm biến Bắc Cực thành một phần trong mạng lưới thương mại quốc tế.
NSR đặc biệt phù hợp với các mặt hàng nhạy cảm với thời gian và nhiệt độ như xe điện, pin lithium và thiết bị năng lượng mặt trời, những lĩnh vực Trung Quốc đang giữ vị thế xuất khẩu lớn trên thế giới.
Tham vọng “Con đường tơ lụa vùng cực”
Trung Quốc đã theo đuổi ý tưởng phát triển tuyến hàng hải Bắc Cực trong nhiều năm. Năm 2017, Chủ tịch Tập Cận Bình kêu gọi Trung Quốc và Nga hợp tác phát triển các tuyến hàng hải ở Bắc Cực và xây dựng “Con đường tơ lụa vùng cực”.
Nga kiểm soát phần lớn NSR và chịu trách nhiệm cấp phép, giám sát hoạt động hàng hải thông qua tập đoàn năng lượng hạt nhân nhà nước Rosatom. Moskva cũng cung cấp các tàu phá băng chạy bằng năng lượng hạt nhân để hỗ trợ tàu thương mại.
Quan hệ giữa Nga và Trung Quốc tại Bắc Cực đã thay đổi đáng kể sau khi Moskva phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine. Khi Nga ngày càng phụ thuộc vào Trung Quốc về thương mại và kinh tế, Bắc Kinh có thêm ảnh hưởng và cơ hội tiếp cận khu vực cực Bắc.
Tuy nhiên, những lợi ích về thời gian và nhiên liệu chưa đủ để giải quyết các rủi ro. Sea Legend cho rằng tuyến đường ngắn hơn có thể giúp giảm khoảng một nửa lượng khí thải. Các chuyên gia môi trường lại cảnh báo lợi ích này có thể bị xóa bỏ nếu xảy ra sự cố tràn dầu hoặc sử dụng nhiên liệu gây ô nhiễm.
Rủi ro môi trường ngày càng lớn
Một trong những mối lo ngại là dầu nhiên liệu nặng (HFO). Dù loại nhiên liệu này đã bị cấm sử dụng tại Bắc Cực từ năm 2024, một số tàu vẫn bị chỉ trích vì sử dụng HFO.
Theo Quỹ Môi trường Bellona, nếu xảy ra sự cố, HFO đặc hơn các loại nhiên liệu khác, rất khó thu gom và phân hủy chậm trong điều kiện lạnh. Khi dầu bị mắc kẹt trong băng, việc xử lý gần như bất khả thi.
Khoảng cách xa xôi và điều kiện khắc nghiệt cũng khiến hoạt động cứu hộ gặp nhiều khó khăn. Capt Nitin Chopra, chuyên gia tư vấn rủi ro hàng hải của Allianz tại châu Á, cảnh báo nguy cơ tàu hỏng hóc kéo dài, mắc cạn và gây tràn dầu trong hệ sinh thái mong manh của Bắc Cực.
HFO còn tạo ra muội than, chất có khả năng hấp thụ mạnh bức xạ Mặt trời. Khi phủ lên băng và tuyết, muội than làm giảm khả năng phản xạ ánh sáng, khiến Bắc Cực hấp thụ nhiều nhiệt hơn và góp phần đẩy nhanh quá trình nóng lên toàn cầu.
Tuyến đường của “hạm đội bóng tối”
Biến đổi khí hậu đang khiến NSR dễ tiếp cận hơn, nhưng đồng thời cũng tạo điều kiện cho hoạt động vận tải của “hạm đội bóng tối” Nga. Đây là những tàu chở dầu thường hoạt động thiếu bảo hiểm hoặc giám sát đầy đủ nhằm né tránh các lệnh trừng phạt đối với dầu Nga.
Quỹ Môi trường Bellona cho biết năm 2025 có khoảng 100 tàu nằm trong diện trừng phạt quốc tế hoạt động trên NSR, tương đương gần một phần ba số tàu chở hàng trên tuyến. Năm nay, hoạt động này được cho là còn gia tăng khi điều kiện băng tan thuận lợi hơn.
Một đoàn tàu chở dầu Nga gần đây được phát hiện di chuyển theo hướng đặc biệt về phía Bắc qua NSR, được cho là mang khoảng 8 triệu thùng dầu và có thời điểm chỉ cách Bắc Cực khoảng 800 km.
Chưa thể thay thế Suez và Hormuz
Khủng hoảng Trung Đông đang thúc đẩy Trung Quốc và Nga tìm kiếm các tuyến thương mại thay thế. Li Xiaobin, Giám đốc vận hành Sea Legend, cho rằng những bất ổn tại eo biển Hormuz và Suez cho thấy sự cần thiết của các hành lang vận tải mới giữa Trung Quốc và châu Âu.
Dù vậy, giới chuyên gia nhận định NSR chưa thể cạnh tranh trực tiếp với các tuyến truyền thống. Mùa hàng hải ngắn, chi phí vận hành cao, yêu cầu hỗ trợ của tàu phá băng, rủi ro an toàn và các lệnh trừng phạt liên quan đến Nga đều làm tăng chi phí và bất ổn cho doanh nghiệp.
Chuyên gia cho rằng một vụ tràn dầu tại Bắc Cực có thể trở thành thảm họa môi trường cũng như kinh tế”, không chỉ đối với Nga mà còn với các khu vực xung quanh.
Vì vậy, dù NSR đang mở ra cơ hội mới cho thương mại Trung Quốc - châu Âu và trở thành một phần trong tham vọng “Con đường tơ lụa vùng cực” của Bắc Kinh, tuyến đường này vẫn chưa đủ khả năng thay thế eo biển Hormuz hay Suez.