Tài chính tiêu dùng: Ba nguyên tắc cốt lõi trong quản trị rủi ro

Áp lực từ nợ xấu và gian lận số

Trước làn sóng chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, các công ty tài chính tiêu dùng đã đẩy mạnh phát triển tín dụng số thông qua ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech), dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) vào công tác thẩm định, cấp tín dụng và quản lý khách hàng.

Nhiều giải pháp thanh toán hiện đại như mã QR trả góp hay thẻ tín dụng ảo tích hợp Apple Pay, Google Pay với hạn mức nhỏ, cho phép "chi tiêu trước, trả góp sau" được triển khai rộng rãi, mang lại sự tiện lợi tối ưu cho người tiêu dùng.

Tuy nhiên, đằng sau những gam màu sáng đó, thị trường đang phải đối mặt với áp lực không nhỏ khi nợ xấu có xu hướng gia tăng.

Một số chuyên gia tài chính chia sẻ, do chi phí đầu vào tăng cao và khó khăn kinh tế, phân khúc khách hàng tiêu dùng (chủ yếu có thu nhập trung bình và thấp, khoản vay nhỏ, không có tài sản bảo đảm) rất nhạy cảm trước biến động việc làm và thu nhập. Tính đến cuối tháng 8/2026, nợ xấu của khối này gần 19,9 nghìn tỷ đồng, tăng so với mức 18,2 nghìn tỷ đồng cuối năm 2025.

Theo bà Nguyễn Ngọc Bảo Linh, Trưởng phòng Thanh tra tổ chức tín dụng phi ngân hàng và tổ chức khác, Thanh tra Ngân hàng Nhà nước (NHNN), nguyên nhân khiến tỷ lệ nợ xấu cao trước hết xuất phát từ những yếu tố khách quan mang tính đặc thù.

“Đối tượng phục vụ chủ yếu không có tài sản bảo đảm và nhu cầu vay phục vụ tiêu dùng, đời sống nên mức độ rủi ro cao hơn nhiều so với tín dụng có tài sản bảo đảm. Khả năng trả nợ dễ chịu tác động bởi biến động kinh tế - xã hội. Thậm chí, một bộ phận khách hàng sau khi được giải ngân đã chây ì, trốn tránh, cắt đứt liên lạc, khiến việc đánh giá dòng tiền thực tế gặp nhiều khó khăn”, bà Nguyễn Ngọc Bảo Linh cho biết.

Đại diện Thanh tra NHNN cho biết, nguyên nhân còn đến từ nội tại các công ty tài chính. Trong thẩm định và quyết định cấp tín dụng, vẫn có xảy ra tình trạng thiếu sót, chưa bảo đảm tính chặt chẽ, đầy đủ và chưa tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật, quy định nội bộ.

Bên cạnh rủi ro tín dụng, chuyển đổi số làm xuất hiện những phương thức gian lận ngày càng tinh vi. Ngoài giả mạo giấy tờ, sử dụng danh tính người khác hay cấu kết với nhân viên, đối tác, các đối tượng có thể lợi dụng AI, Deepfake (công nghệ mô phỏng hình ảnh khuôn mặt con người), DeepVoice (giả mạo giọng nói) và mạng xã hội để chiếm đoạt thông tin hoặc thao túng khách hàng thực hiện thao tác xác thực.

Ông Nguyễn Đình Đức, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Tài chính Tiêu dùng, Phó Tổng Giám đốc HD SAISON cho rằng, số hóa và mở rộng các kênh tiếp cận giúp tín dụng chính thức đến gần hơn với người dân; đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với quản trị rủi ro.

“Bài toán khó của tài chính tiêu dùng không phải là đóng chặt cánh cửa tín dụng, mà là nhận diện rủi ro chính xác hơn, ngăn chặn hiệu quả hành vi gian lận và vẫn bảo đảm người có nhu cầu hợp pháp có thể tiếp cận tín dụng chính thức một cách thuận tiện và an toàn”, ông Nguyễn Đình Đức nhấn mạnh

Kiểm soát chính xác, xây dựng tấm khiên chung

Theo ông Nguyễn Đình Đức, ngành tài chính tiêu dùng luôn phải giải bài toán kép “4 nhất”: Đưa nguồn vốn đến gần khách hàng nhanh nhất, thẩm định và phê duyệt khoản vay nhanh nhất, giải ngân nhanh nhất; đồng thời phải kiểm soát rủi ro tốt nhất.

Vì vậy, phòng, chống gian lận không chỉ giúp giảm tổn thất cho doanh nghiệp mà còn là điều kiện để thị trường phát triển an toàn, hiệu quả và bền vững.

Đại diện Câu lạc bộ Tài chính Tiêu dùng đề xuất ba nguyên tắc cốt lõi trong quản trị rủi ro thời kỳ mới. Thứ nhất, chuyển từ “kiểm soát nhiều hơn” sang “kiểm soát chính xác hơn”. Theo đó, không thể bắt khách hàng chính phải gánh chịu quy trình phức tạp chỉ vì một nhóm nhỏ gian lận; các chốt kiểm soát phải được đặt đúng chỗ và đúng thời điểm.

Thứ hai, quản trị dữ liệu có trách nhiệm. Dữ liệu cảnh báo hay Blacklist (danh sách đen) phải là công cụ hỗ trợ thẩm định dựa trên tiêu chuẩn minh bạch, chứ không thay thế hoàn toàn đánh giá của từng tổ chức.

Thứ ba, theo ông Nguyễn Đình Đức là nâng cao chất lượng toàn chuỗi giá trị. Trách nhiệm phòng, chống gian lận phải đi xuyên suốt từ Ban lãnh đạo đến các bộ phận kinh doanh, công nghệ và đối tác.

Ở cấp độ toàn ngành, ông Nguyễn Đình Đức đã đề xuất hình thành một “ngôn ngữ chung” về chống gian lận, thiết lập cơ chế chia sẻ thông tin cảnh báo sớm giữa các hội viên nhằm rút ngắn thời gian phát hiện rủi ro, đồng thời tiếp tục nhận sự đồng hành của NHNN, Bộ Công an và các cơ quan quản lý để xây dựng hệ sinh thái phòng vệ vững chắc.

Đề cập về nội dung này, TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho rằng, gian lận trong tài chính tiêu dùng là vấn đề khó có thể giải quyết hiệu quả chỉ bằng nỗ lực riêng lẻ của từng tổ chức. Công tác này đòi hỏi sự phối hợp thường xuyên giữa cơ quan quản lý Nhà nước, các công ty tài chính, tổ chức thông tin tín dụng, đối tác công nghệ và các chủ thể có liên quan.

“Mỗi tổ chức cần củng cố hệ thống kiểm soát của mình, đồng thời tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, thông tin cảnh báo và phối hợp nhận diện kịp thời các phương thức, thủ đoạn gian lận mới trong khuôn khổ pháp luật cho phép”, TS Đào Minh Tú cho biết.

Cùng với đó, công ty tài chính cần nâng cấp eKYC (quy trình định danh khách hàng điện tử), phân tích dữ liệu, kiểm soát điểm bán, tăng cường chia sẻ thông tin rủi ro, xây dựng cơ chế cảnh báo sớm và phối hợp bảo vệ khách hàng.

Đại diện các công ty tài chính tiêu dùng cũng kiến nghị cải thiện thông tin thiết bị, tích hợp công cụ phát hiện Deepfake và tăng cường giáo dục ý thức bảo vệ thông tin cá nhân.

Như vậy, việc kiểm soát cũng không thể chỉ dựa vào những bộ quy tắc cố định. Hệ thống cần kết hợp đánh giá hành vi, mối quan hệ giữa tài khoản, thiết bị, người thụ hưởng và các mô hình phân tích để phát hiện rủi ro ngay trong quá trình giao dịch. Xác thực khách hàng và quản lý gian lận là hai lớp kiểm soát khác nhau: Xác thực có thể cho biết người thực hiện đúng là chủ tài khoản nhưng chưa đủ để xác định giao dịch xuất phát từ quyết định bình thường hay do khách hàng bị lừa đảo, thao túng.

Theo ông Nguyễn Thanh Sơn, Giám đốc Trung tâm Đào tạo trực thuộc Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, AI vừa hỗ trợ phát hiện gian lận, vừa có thể bị lợi dụng để tạo ra hình thức lừa đảo mới. Do đó, phòng, chống gian lận cần kết hợp công nghệ với con người, quy trình nghiệp vụ và hệ thống kiểm soát nội bộ; đồng thời tăng cường trao đổi kinh nghiệm giữa các tổ chức tín dụng, fintech và đơn vị cung cấp giải pháp.

Đến cuối tháng 8/2026, dư nợ cho vay phục vụ nhu cầu đời sống và tín dụng qua thẻ của các công ty tài chính đạt 184.838,8 tỷ đồng, tăng 8,76% so với cuối năm 2025. Quy mô thị trường tăng cùng quá trình số hóa càng cho thấy yêu cầu củng cố “tấm khiên” quản trị rủi ro.

Khi công nghệ, dữ liệu, con người và quy trình được kết nối, tài chính tiêu dùng có thể vừa mở rộng tín dụng chính thức, vừa kiểm soát tốt hơn rủi ro. Đây là hướng tiếp cận giúp số hóa đi cùng an toàn, minh bạch và bền vững cho thị trường tài chính số.