Theo truyền thông Anh, Đại học Manchester vừa ghi nhận 11 công ty spinout (doanh nghiệp được thành lập để thương mại hóa tài sản trí tuệ hình thành từ một trường đại học hay viện nghiên cứu) mới, trong khi danh mục 82 spinout của trường đã thu hút hơn 56 triệu bảng Anh đầu tư. Câu chuyện này cho thấy khoảng cách từ một kết quả nghiên cứu đến một doanh nghiệp công nghệ không chỉ cần nhà khoa học và vốn, mà còn cần cả một bộ máy chuyên nghiệp để đưa công nghệ ra thị trường – vấn đề Việt Nam đang đặt ở trung tâm của chiến lược đổi mới sáng tạo.
Trong năm tài chính 2025-2026, Innovation Factory (Nhà máy Sáng tạo) - đơn vị chuyên trách chuyển giao công nghệ của Đại học Manchester – đã hỗ trợ thành lập 11 công ty spinout mới và thu hút hơn 56 triệu bảng Anh vốn đầu tư cho danh mục 82 công ty.
Đại học Manchester cho biết tổng giá trị danh mục spinout hiện vượt 500 triệu bảng Anh.
Điều đáng chú ý không nằm ở con số 11 công ty. Đằng sau đó là một quy trình chặt chẽ: từ khi một nhà nghiên cứu có ý tưởng hoặc kết quả nghiên cứu, Innovation Factory hỗ trợ đánh giá tiềm năng thương mại, bảo vệ sở hữu trí tuệ, xác định con đường đưa công nghệ ra thị trường, chuẩn bị khả năng thu hút đầu tư và tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp sau khi thành lập.
Trong năm qua, đơn vị này đã làm việc với hơn 300 nhà nghiên cứu ở các trường và khoa của Đại học Manchester trong giai đoạn đầu của quá trình thương mại hóa.
Khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và thị trường
Một trong những vấn đề phổ biến của nghiên cứu khoa học là một phát hiện có giá trị chưa đồng nghĩa với một sản phẩm có thể bán trên thị trường.
Nhà khoa học có thể tạo ra một vật liệu mới, thuật toán mới, thiết bị y tế mới hoặc công nghệ năng lượng mới. Nhưng để biến kết quả ấy thành doanh nghiệp, cần thêm nhiều năng lực: xác định khách hàng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng mô hình kinh doanh, tìm vốn, tuyển người và đáp ứng các yêu cầu pháp lý.
Manchester giải quyết khoảng trống đó thông qua Innovation Factory. Danh sách 11 spinout mới của trường cho thấy phạm vi khá rộng, từ công cụ AI đánh giá độ ổn định của hệ thống điện, công nghệ chẩn đoán nhanh, máy tính lượng tử siêu dẫn, công nghệ y tế, công nghệ số cho dược phẩm đến công nghệ biến chất thải công nghiệp thành hóa chất bền vững.
Điều này cho thấy thương mại hóa nghiên cứu không nhất thiết chỉ tập trung vào một ngành “hot”. Một hệ sinh thái tốt có thể biến nhiều loại tri thức khác nhau thành doanh nghiệp.
Nhà khoa học không phải tự mình làm startup
Một điểm đáng chú ý trong mô hình Manchester là nhà khoa học không nhất thiết phải trở thành một doanh nhân toàn thời gian.
Innovation Factory đóng vai trò trung gian: hỗ trợ đánh giá tiềm năng thương mại, chiến lược sở hữu trí tuệ, lựa chọn hình thức chuyển giao, cấp phép hoặc thành lập spinout.
Nếu nhà nghiên cứu phải tự mình xử lý tất cả những công việc ngoài chuyên môn, từ đăng ký sở hữu trí tuệ đến gọi vốn và tìm thị trường, khả năng một kết quả nghiên cứu đi được đến thị trường sẽ bị hạn chế.
Với Việt Nam, đây là vấn đề đáng chú ý trong bối cảnh Nghị quyết 57-NQ/TW đặt mục tiêu tăng tỷ lệ khai thác thương mại các sáng chế, đồng thời nhấn mạnh việc tạo cơ chế để tổ chức nghiên cứu và nhà khoa học có thể thành lập, tham gia điều hành doanh nghiệp dựa trên kết quả nghiên cứu.
Nghị quyết cũng xác định các trường đại học và tổ chức nghiên cứu phải gắn kết chặt chẽ hơn giữa nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo.
Việt Nam đã có nhiều trường đại học, viện nghiên cứu và nhóm nghiên cứu tạo ra kết quả khoa học có giá trị. Nhưng giữa công bố khoa học, bằng sáng chế và doanh nghiệp công nghệ vẫn tồn tại một khoảng cách.
Câu chuyện Manchester cho thấy một hướng tiếp cận: thay vì chỉ yêu cầu nhà khoa học thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cần hình thành một hệ sinh thái chuyên nghiệp đứng phía sau họ.
Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cũng xác định giáo dục đại học phải trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp; khuyến khích cơ sở giáo dục đại học hợp tác với doanh nghiệp và hỗ trợ giảng viên, người học triển khai dự án khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, thành lập công ty khởi nguồn và công ty khởi nghiệp.
Điều này mở ra một hướng nhìn rộng hơn về trường đại học. Trường không chỉ là nơi đào tạo sinh viên hay công bố nghiên cứu, mà có thể trở thành một “nhà máy” tạo ra tri thức, công nghệ và doanh nghiệp mới.
Manchester đang cho thấy một mắt xích quan trọng trong quá trình đó: cần có một tổ chức chuyên nghiệp giúp tri thức vượt qua cánh cửa phòng thí nghiệm để bước vào thị trường.
