Hệ thống tên lửa phòng không S-400 của Nga tại lễ duyệt binh nhân kỷ niệm Ngày Chiến thắng ở Moskva năm 2021. Ảnh: AFP/TTXVN (không được phép khai thác, sử dụng bởi bên thứ ba)
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định động thái này khó có thể xóa bỏ những rào cản về chính trị, pháp lý và lòng tin giữa Ankara với Washington.
"Chia tay" S-400 để mở đường cho F-35
Truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ tuần trước đồng loạt đưa tin Ankara đang cân nhắc bán các tổ hợp phòng không S-400 có nguồn gốc từ Nga cho một quốc gia thứ ba, trong đó Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) nổi lên là những ứng viên tiềm năng.
Mục tiêu của kế hoạch là thuyết phục Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt theo Đạo luật Chống đối thủ của Mỹ thông qua trừng phạt (CAATSA), vốn được áp đặt sau khi Ankara quyết định mua S-400 bất chấp nhiều cảnh báo từ Washington.
Bộ Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ sau đó xác nhận đang tiến hành các công việc đa phương liên quan đến vấn đề này và sẽ công bố thông tin khi có bước tiến cụ thể, cho thấy nỗ lực xử lý số phận của hệ thống S-400 đang được thúc đẩy.
Là một trong những thành viên sáng lập và từng đầu tư đáng kể vào chương trình F-35, Thổ Nhĩ Kỳ bị Mỹ loại khỏi dự án vào năm 2019 sau khi tiếp nhận S-400. Washington cho rằng việc vận hành đồng thời hệ thống phòng không Nga với tiêm kích tàng hình F-35 có thể khiến các công nghệ tối mật của máy bay bị lộ.
Theo The EurAsian Times, Ankara khi đó chấp nhận rủi ro để mua S-400 vì cần gấp một hệ thống phòng không tầm xa trong bối cảnh môi trường an ninh xấu đi, trong khi các lựa chọn từ NATO như Patriot hay SAMP/T đều bị trì hoãn hoặc không được chấp thuận. Tuy nhiên, Thổ Nhĩ Kỳ chưa từng kích hoạt hay tích hợp S-400 vào mạng lưới phòng không quốc gia và vẫn duy trì hy vọng quay lại chương trình F-35.
Trong nhiều năm qua, Ankara đã cân nhắc nhiều phương án nhằm tháo gỡ bế tắc, từ việc để S-400 trong tình trạng không hoạt động, cất giữ tại căn cứ của Mỹ, bán cho nước thứ ba cho đến trả lại Nga.
Sau hội nghị thượng đỉnh NATO hôm 7/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố muốn dỡ bỏ các lệnh trừng phạt nhằm vào Thổ Nhĩ Kỳ và khẳng định Washington sẽ xem xét khả năng bán F-35 cho Ankara.
Tiếp đó, truyền thông phương Tây dẫn các nguồn tin giấu tên cho biết Mỹ có thể bàn giao trước sáu tiêm kích F-35 nếu các biện pháp trừng phạt được dỡ bỏ, trong khi Tổng thống Recep Tayyip Erdogan cũng bày tỏ tin tưởng Washington sẽ ủng hộ thương vụ.
Bán S-400 chưa đủ để khôi phục lòng tin
Hệ thống tên lửa phòng không S-400 của Nga sau khi được vận chuyển tới căn cứ không quân Murted, phía Tây Bắc thủ đô Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ năm 2019. Ảnh: AFP/TTXVN (không được phép khai thác, sử dụng bởi bên thứ ba)
Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng việc bán S-400 chỉ giải quyết được một phần rất nhỏ của vấn đề.
Ông Shay Gal, cựu Phó chủ tịch phụ trách quan hệ đối ngoại của Tập đoàn Công nghiệp Hàng không Vũ trụ Israel (IAI), nhận định ngay cả khi chuyển giao S-400 cho Qatar - đồng minh thân cận nhất của Ankara tại Vùng Vịnh - Thổ Nhĩ Kỳ cũng khó có cơ hội quay lại chương trình F-35.
Theo ông, Washington đã xây dựng các cơ chế nhằm ngăn chặn những động thái mang tính hình thức. Việc di dời S-400 sang quốc gia khác không thể xóa bỏ những rủi ro từng phát sinh cũng như những nghi ngại về khả năng tương thích chiến lược của Thổ Nhĩ Kỳ với hệ thống vũ khí nhạy cảm nhất của phương Tây.
Một trong những mối lo lớn nhất của Mỹ là các chuyên gia Nga từng tham gia triển khai S-400 tại Thổ Nhĩ Kỳ, làm dấy lên nghi ngờ Moskva có thể đã thu thập dữ liệu liên quan đến F-35 trong giai đoạn Ankara vẫn còn tham gia chương trình.
Theo quan điểm của nhiều quan chức Mỹ, nếu những dữ liệu nhạy cảm đã được chuyển giao thì việc bán toàn bộ S-400 sau này cũng không thể đảo ngược nguy cơ rò rỉ thông tin hay khôi phục lòng tin chiến lược.
Bên cạnh đó, Thổ Nhĩ Kỳ vẫn duy trì quan hệ khá cân bằng với Nga, trái ngược với phần lớn các nước NATO. Điều này khiến nhiều nhà hoạch định chính sách Mỹ cho rằng việc loại bỏ S-400 không đồng nghĩa với việc những nghi ngờ về định hướng chiến lược của Ankara sẽ biến mất.
Quốc hội Mỹ vẫn là rào cản lớn
Máy bay chiến đấu F-35 bay trên bầu trời thủ đô Washington, D.C., Mỹ. Ảnh: AFP/TTXVN (không được phép khai thác, sử dụng bởi bên thứ ba)
Để CAATSA được dỡ bỏ, Tổng thống Trump phải chính thức thông báo với Quốc hội rằng S-400 không còn hoạt động, Thổ Nhĩ Kỳ không còn sở hữu hệ thống này và Ankara cam kết không tiếp tục thiết lập các quan hệ quân sự tương tự với Nga trong tương lai.
Nếu Quốc hội không bị thuyết phục rằng các điều kiện pháp lý đã được đáp ứng, vấn đề có thể phải đưa ra bỏ phiếu.
Ông Gal nhấn mạnh rằng dù Tổng thống Mỹ có thiện chí đến đâu, ông cũng không thể tự mình quyết định việc bán F-35.
Theo chuyên gia Israel, quá trình chuyển giao F-35 còn phải trải qua hàng loạt bước như xem xét của Quốc hội, ký kết hợp đồng, phân bổ dây chuyền sản xuất, thử nghiệm, huấn luyện phi công, xây dựng hạ tầng và chứng nhận kỹ thuật. Toàn bộ quy trình này kéo dài nhiều năm và có thể vượt quá nhiệm kỳ hiện tại của ông Trump.
Ngoài yếu tố nội bộ Mỹ, phương án bán S-400 cho Qatar cũng gây thêm tranh cãi vì quốc gia này là đồng minh thân cận của cả Washington lẫn Ankara, đồng thời là nơi đặt căn cứ không quân Al Udeid - một trong những cơ sở quân sự quan trọng nhất của Mỹ ở Trung Đông.
Theo ông Gal, việc chuyển S-400 sang Qatar không thực sự loại bỏ rủi ro mà chỉ thay đổi vị trí của hệ thống phòng không Nga, khiến Quốc hội Mỹ có thể càng thận trọng hơn khi xem xét bất kỳ thương vụ F-35 nào dành cho Thổ Nhĩ Kỳ.
Israel và Hy Lạp tiếp tục phản đối
Một trở ngại khác đối với Ankara là sự phản đối từ Israel và Hy Lạp, hai đối thủ chiến lược của Thổ Nhĩ Kỳ trong khu vực.
Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từng kêu gọi Tổng thống Trump không bán F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ, cho rằng điều đó sẽ làm thay đổi cán cân sức mạnh quân sự ở Trung Đông và ảnh hưởng đến ưu thế quân sự định tính mà Mỹ cam kết duy trì cho Israel.
Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Hy Lạp Nikos Dendias cũng bày tỏ lo ngại nếu Ankara được tiếp cận F-35 hoặc động cơ dành cho các chương trình tiêm kích thế hệ mới.
Tuy nhiên, ông Gal cho rằng ngay cả khi được phép mua F-35 trong tương lai, Thổ Nhĩ Kỳ cũng khó có thể nhanh chóng vượt qua Hy Lạp hoặc Israel về năng lực không quân. Hy Lạp dự kiến tiếp nhận những chiếc F-35 đầu tiên từ năm 2028, còn Israel cũng sẽ bắt đầu nhận phi đội F-35I thứ ba trong cùng giai đoạn.
Theo chuyên gia này, sự phản đối của Israel cùng những lo ngại từ Hy Lạp, kết hợp với thái độ hoài nghi của nhiều nghị sĩ Mỹ đối với Ankara, sẽ tiếp tục tạo ra rào cản lớn đối với bất kỳ nỗ lực nào của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm quay trở lại chương trình F-35.