Thế khó từ sự đối nghịch trong kế hoạch của Mỹ và Iran

Đối với Iran, thỏa thuận ngừng bắn tạm thời - vốn được đưa ra chỉ 90' trước hạn chót của Mỹ về việc mở lại eo biển chiến lược Hormuz - đã giúp ngăn chặn "cơn mưa hủy diệt" mà Tổng thống Mỹ Donald Trump từng đe dọa sẽ trút xuống Iran nếu hạn chót bị bỏ lỡ. Trong khi đó, đối với Mỹ, thỏa thuận này cũng mang lại khoảng nghỉ tạm thời và mở ra khả năng kết thúc xung đột vốn đang gây chia rẽ nội bộ và làm lung lay chiến dịch “Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại” của Tổng thống Trump, chưa kể tới nguy cơ đẩy lạm phát tăng vọt và kéo giảm triển vọng chiến thắng của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới.

Trong một thông báo, Hội đồng An ninh Quốc gia Iran cho biết các cuộc đàm phán với Mỹ sẽ bắt đầu tại thủ đô Islamabad của Pakistan vào ngày 10/4, dựa trên kế hoạch 10 điểm mà nước này đã soạn thảo. Thông tin từ hãng tin bán chính thức Mehr của Iran, sau đó được Tân Hoa xã của Trung Quốc đăng lại, cho thấy kế hoạch 10 điểm của Iran bao gồm việc Mỹ cam kết không tiến hành thêm bất kỳ hành động tấn công nào; Iran tiếp tục kiểm soát eo biển Hormuz; công nhận Iran có quyền làm giàu urani phục vụ chương trình hạt nhân; dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt chính; dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt thứ cấp; chấm dứt hiệu lực tất cả các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (HĐBA LHQ) nhằm vào Iran; chấm dứt hiệu lực tất cả các nghị quyết của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đối với Iran; bồi thường thiệt hại cho Iran; rút toàn bộ lực lượng chiến đấu của Mỹ khỏi khu vực; chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận, bao gồm cả Liban.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran nhấn mạnh việc thông qua các điều kiện trên sẽ nâng các cam kết song phương lên thành nghĩa vụ pháp lý quốc tế, mang lại thắng lợi ngoại giao thực chất cho Tehran.

Những yêu cầu của Iran được cho là khá khó đạt được, nhưng trong bài đăng về thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, Tổng thống Trump đã gọi đây là “cơ sở khả thi cho các cuộc đàm phán”. Hiện chưa biết liệu phía Mỹ sẽ đồng ý với bao nhiêu điểm trong bản Kế hoạch 10 điểm của Iran, song việc hai bên có thể tạm ngưng tiếng súng để ngồi lại với nhau trên bàn đàm phán chí ít cũng đã phần nào thể hiện thiện chí sau 6 tuần xảy ra xung đột.

Trước đó, Mỹ đưa kế hoạch 15 điểm nhưng bị Iran bác bỏ 2 tuần trước. Theo kênh truyền hình Channel 12 của Israel, kế hoạch của Mỹ yêu cầu Iran phải dỡ bỏ toàn bộ năng lực hạt nhân hiện có; tháo dỡ các cơ sở hạt nhân chủ chốt ở Natanz, Isfahan và Fordow; cam kết không theo đuổi phát triển vũ khí hạt nhân; không tiến hành làm giàu urani và phải bàn giao toàn bộ urani làm giàu cho IAEA theo lộ trình nhất định. Bên cạnh đó, Mỹ cũng yêu cầu IAEA phải được trao quyền tiếp cận đầy đủ, minh bạch thông tin liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran và Tehran sẽ chấm dứt hỗ trợ tài chính cũng như quân sự cho các lực lượng đồng minh trong khu vực. Một số nội dung khác trong đề xuất của Mỹ bao gồm việc đưa eo biển Hormuz trở thành vùng biển tự do và "không ai được phép phong tỏa” eo biển này; các bên sẽ đưa ra quyết định về chương trình tên lửa của Iran ở giai đoạn sau; giới hạn tầm bắn và số lượng tên lửa của Iran và trong tương lai, nước này chỉ được phép sử dụng tên lửa cho “mục đích tự vệ”. Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ toàn bộ các biện pháp trừng phạt đối với Iran, hỗ trợ nước này phát triển chương trình hạt nhân dân sự tại nhà máy hạt nhân Bushehr và loại bỏ “cơ chế tái áp đặt trừng phạt” (snapback).

Đánh giá về khả năng đạt được thỏa thuận giữa Mỹ và Iran, chuyên gia Ngưu Tân Xuân - Viện trưởng Viện nghiên cứu Trung Quốc - các nước Arab thuộc Đại học Ninh Hạ (Trung Quốc) - nhận định, xét từ các điều kiện do hai bên đề xuất, ít có khả năng đạt được thỏa hiệp bởi các điều kiện mà hai bên đưa ra về cơ bản rất khác nhau. Cho đến nay, cả Iran và Mỹ đều tự tuyên bố mình là bên chiến thắng và tin rằng họ có thể tiếp tục cuộc chiến để đạt được mục tiêu của mình.

Về 15 điểm do Mỹ đề xuất, ông Ngưu Tân Xuân cho rằng đây là những điều kiện khắt khe nhất mà Mỹ đặt ra cho Iran trước ngày 28/2 và lần này bổ sung thêm yêu cầu mở cửa eo biển Hormuz. Mỹ không chỉ yêu cầu Iran không phát triển vũ khí hạt nhân, mà còn không được thực hiện bất kỳ hoạt động hạt nhân nào trên lãnh thổ của mình, dù là quân sự hay dân sự. Ngoài ra, Mỹ cũng yêu cầu Iran phải hạn chế số lượng và tầm bắn của tên lửa, trong khi đây là điều Tehran đã nhiều lần khẳng định sẽ không thể thảo luận. Cũng theo chuyên gia Trung Quốc, Mỹ khó có thể đáp ứng điều khoản bồi thường chiến tranh do Iran đưa ra. Do đó, xét từ tình hình hiện tại, nếu không điều chỉnh các điều kiện thì việc hai bên đạt được thỏa thuận sẽ là điều bất khả thi.

Ông Nader Hashemi - Phó Giáo sư về Chính trị Trung Đông và Hồi giáo tại Đại học Georgetown (Mỹ) - cũng tỏ ra thận trọng về khả năng đạt được thỏa thuận lâu dài giữa Mỹ và Iran. Theo ông, mặc dù việc ngừng bắn là tín hiệu tích cực nhưng khoảng thời gian 2 tuần sẽ trôi qua rất nhanh và cần có nỗ lực ngoại giao đủ mạnh mới có thể ngăn ngừa nguy cơ trở lại xung đột và gây ra thảm họa mới. Phó Giáo sư Hashemi nhấn mạnh, có nhiều vấn đề then chốt chưa được giải quyết trong cả hai bản đề xuất, đặc biệt là yêu cầu của Iran về việc Mỹ dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt.

Có thể thấy cuộc xung đột Mỹ - Iran đang trong quãng nghỉ và vẫn ở thế "tiến thoái lưỡng nan". Mỹ muốn giảm căng thẳng nhưng vẫn duy trì khả năng răn đe, trong khi Iran giữ lập trường cứng rắn và không chịu khuất phục. Dù vậy, thỏa thuận này, tuy mong manh và chứa đựng những kẽ hở mà hai bên có thể sử dụng để khởi động lại chiến sự, vẫn sẽ tạm thời ngăn chặn một thảm họa nhân đạo và tạo ra cơ hội quan trọng cho các cuộc đàm phán để hướng tới một giải pháp bền vững hơn.