Các quốc gia bị mắc kẹt trong cuộc cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc

Theo truyền thông Mỹ, Bộ Ngoại giao nước này đã soạn thảo một văn bản mang tính tối hậu thư và đang chuẩn bị gửi tới 35 quốc gia đã ký thỏa thuận hợp tác AI với Mỹ. Theo đó, các quan chức Mỹ sẽ yêu cầu những nước ký kết cam kết không tham gia sáng kiến của Trung Quốc về phát triển AI. Nếu quốc gia nào từ chối đưa ra cam kết này, Mỹ sẽ đình chỉ hợp tác về AI với nước đó.

Kazakhstan nằm trong số 35 quốc gia đã ký “Tuyên bố Cơ hội AI” do Mỹ bảo trợ hồi tháng 6. Mỹ coi tuyên bố này là nền tảng quan trọng cho quá trình hợp tác giữa Mỹ và các nền kinh tế đối tác chiến lược cam kết thúc đẩy môi trường pháp lý thuận lợi cho tăng trưởng và đổi mới trong lĩnh vực AI. Thỏa thuận này nằm trong sáng kiến rộng hơn của Mỹ mang tên Pax Silica. Đây được coi là nỗ lực chủ đạo về AI và an ninh chuỗi cung ứng, thúc đẩy đồng thuận mới về an ninh kinh tế giữa các đồng minh và đối tác tin cậy.

Vốn theo đuổi chính sách đối ngoại đa phương nhằm cân bằng lợi ích của các cường quốc trên thế giới, Kazakhstan hiện phải đối mặt với thế khó mà có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Trong tháng 7, nước này vừa trở thành thành viên sáng lập của Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAICO) của Trung Quốc. Sáng kiến WAICO được xem là đối thủ của Pax Silica.

Tại cuộc họp thành lập WAICO, Tổng thống Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev ca ngợi hệ sinh thái đổi mới năng động của Trung Quốc và đề nghị đăng cai hội nghị thường niên tiếp theo của tổ chức này.

Những phát biểu và hành động của ông Tokayev có thể đã góp phần thúc đẩy các nhà ngoại giao Mỹ soạn thảo tối hậu thư về AI, bởi Kazakhstan tham gia cả Tuyên bố Cơ hội AI/Pax Silica và WAICO.

Theo nội dung dự thảo công hàm của Bộ Ngoại giao Mỹ, Mỹ gửi thông điệp thẳng tới Kazkhstan và các nước ký kết Pax Silica rằng họ không thể đứng về cả hai phía. Dự thảo công hàm nêu: “Tham gia mọi thứ nghĩa là không thực sự tham gia gì cả. Ký Tuyên bố Pax Silica không đơn thuần là đăng ký thành viên mà là cam kết”. Dự thảo công hàm của Mỹ coi WAICO là sáng kiến trùng lặp, có những yêu cầu xung đột với Mỹ, đồng thời cho rằng các quốc gia phải chủ động lựa chọn cách tiếp cận đối với AI.

Hiện công hàm này vẫn chưa được gửi và chưa có dấu hiệu cho thấy khi nào sẽ được chuyển tới các nước liên quan. Việc nội dung công hàm bị tiết lộ có thể là nỗ lực có chủ đích nhằm khiến các nước nhận được thông điệp đưa ra phản ứng mà Mỹ mong muốn mà không buộc họ phải công khai lựa chọn.

Mặc dù Kazakhstan hiện có thể là quốc gia chịu sức ép lớn nhất trong cuộc cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc, nhưng dự thảo công hàm của Mỹ có những tác động rộng hơn đối với các quốc gia khác trong khu vực, đặc biệt là Uzbekistan và Kyrgyzstan. Hai nước này không chính thức tham gia Pax Silica, nhưng đã tìm cách tăng cường hợp tác thương mại và phát triển AI với Mỹ. Trong khi đó, Uzbekistan, Kyrgyzstan và Tajikistan đều là thành viên WAICO.

Cách tiếp cận của Mỹ và Trung Quốc đối với phát triển AI có khác biệt đáng kể. Các nỗ lực của Mỹ do khu vực tư nhân dẫn dắt và nhìn chung hướng tới tạo ra các mô hình AI có khả năng nhận biết toàn diện, với mục tiêu đạt tới Trí tuệ Nhân tạo Tổng quát (AGI), tức những cỗ máy có khả năng suy luận giống con người, có thể đổi mới, dự đoán vấn đề và giải quyết vấn đề.

Trong khi đó, các mô hình của Trung Quốc có xu hướng tập trung hỗ trợ con người hoàn thành những nhiệm vụ cụ thể một cách hiệu quả, đặc biệt trong các lĩnh vực kinh tế như sản xuất và cung cấp dịch vụ. Phát triển AI tại Trung Quốc cũng chịu sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước về cách thức quản lý thông tin và dữ liệu. Trong năm qua, Trung Quốc đã thu hẹp khoảng cách với Mỹ về phát triển AI.

Tất cả các quốc gia Trung Á đều đứng trước những quyết định hết sức khó khăn liên quan đến dự thảo công hàm của Mỹ. Các nước này muốn làm hài lòng Mỹ và tăng cường quan hệ kinh tế với hy vọng thu hút các khoản đầu tư quy mô lớn từ phương Tây. Họ cũng coi việc củng cố quan hệ với Mỹ là cách tạo đối trọng trước ảnh hưởng kinh tế và chính trị ngày càng tăng của Trung Quốc tại Trung Á.

Tuy nhiên, các quốc gia Trung Á cũng thận trọng trước nguy cơ làm mất lòng Trung Quốc, xét đến sức mạnh về thương mại và tài chính của Bắc Kinh trong khu vực. Do đó, cam kết rõ ràng nào về việc tuân thủ công hàm của Mỹ về AI nhiều khả năng sẽ khiến Trung Quốc đưa ra biện pháp đáp trả.

Công hàm này cũng tiềm ẩn rủi ro đối với chính Mỹ. Kể từ đầu năm 2025, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã coi việc mở rộng khả năng tiếp cận nguồn tài nguyên khoáng sản quan trọng của Trung Á là ưu tiên về kinh tế và ngoại giao. Đặt các quốc gia Trung Á vào thế phải lựa chọn có nguy cơ làm gián đoạn đáng kể quan hệ với Mỹ, cản trở những nỗ lực nhằm đạt được các bước tiến về thương mại trong những lĩnh vực then chốt như khai khoáng và khoáng sản quan trọng, dầu khí, điện hạt nhân và logistics vận tải.

Do đó, nếu bị đẩy đi quá xa, lập trường của Mỹ có thể rốt cuộc trở thành lựa chọn gây thua thiệt đối với chính Mỹ và Trung Á.