Theo báo Bưu điện Hoa Nam buổi sáng ngày 3/2, nếu không có động thái nào diễn ra vào phút chót, thế giới sẽ lần đầu tiên sau nhiều thập niên không còn bất kỳ hiệp ước nào giới hạn kho vũ khí hạt nhân của hai cường quốc sở hữu khoảng 90% đầu đạn hạt nhân toàn cầu. Các nhà phân tích cảnh báo kịch bản này có thể kích hoạt một vòng xoáy chạy đua vũ trang ba bên giữa Mỹ, Nga và Trung Quốc.
Ngày 3/2, Bộ Ngoại giao Trung Quốc kêu gọi Washington phản hồi tích cực đề xuất của Moskva về việc duy trì giới hạn số lượng đầu đạn hạt nhân, đồng thời tái khẳng định Bắc Kinh không tham gia các cuộc đàm phán kiểm soát hạt nhân ba bên. Lý do được Trung Quốc đưa ra là sự chênh lệch quá lớn về quy mô kho vũ khí giữa nước này với Mỹ và Nga, khiến một khuôn khổ đàm phán chung trở nên thiếu công bằng.
New START, được ký năm 2010, giới hạn mỗi bên Mỹ và Nga ở mức 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược triển khai, cùng các mức trần nghiêm ngặt đối với tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom hạng nặng. Ngoài các con số cụ thể, hiệp ước còn được xem là trụ cột của minh bạch chiến lược, với hàng trăm cuộc thanh sát tại chỗ và hàng chục nghìn thông báo, trao đổi dữ liệu trong hơn một thập niên.
Tuy nhiên, các cơ chế thanh sát đã bị đình chỉ từ năm 2023, trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây phát tín hiệu sẵn sàng để hiệp ước hết hạn. Nga cho biết đã chuẩn bị cho “thực tế mới” của một thế giới không còn giới hạn kiểm soát hạt nhân, cho rằng việc Washington không phản hồi đề xuất gia hạn cũng là một thông điệp chính trị rõ ràng.
Theo các chuyên gia, động lực chính khiến Mỹ không mặn mà duy trì New START không còn nằm ở Nga, mà ở Trung Quốc. Washington ngày càng lo ngại tốc độ mở rộng kho vũ khí hạt nhân của Bắc Kinh và muốn giữ dư địa để tăng số lượng đầu đạn triển khai trong tương lai.
Dữ liệu của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) cho thấy Trung Quốc hiện sở hữu ít nhất 600 đầu đạn hạt nhân, với tốc độ tăng khoảng 100 đầu đạn mỗi năm kể từ 2023, đây là tốc độ nhanh nhất thế giới. Trong khi đó, Mỹ có khoảng 3.700 đầu đạn trong kho quân sự, còn Nga sở hữu hơn 4.300 đầu đạn.
Các khuyến nghị cho Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc giai đoạn 2026-2030 nhấn mạnh việc tăng cường răn đe chiến lược, cho thấy Bắc Kinh sẽ tiếp tục hiện đại hóa và mở rộng lực lượng hạt nhân nhằm thu hẹp khoảng cách với hai cường quốc còn lại. Những chi tiết cụ thể hơn có thể được công bố khi kế hoạch chính thức được thông qua vào tháng 3/2026.
Trong bối cảnh đó, giới phân tích cảnh báo việc New START sụp đổ có thể kích hoạt một chuỗi phản ứng leo thang. Mỹ có thể mở rộng số đầu đạn gắn trên các hệ thống tên lửa hiện có, trong khi Nga đẩy mạnh phát triển các phương tiện mang hạt nhân phi truyền thống như tên lửa hành trình chạy bằng năng lượng hạt nhân hoặc ngư lôi tầm xa, vốn tiềm ẩn rủi ro lớn đối với môi trường và an ninh toàn cầu.
Một số ý kiến cho rằng việc Trung Quốc hạn chế minh bạch về chương trình hạt nhân của mình cũng góp phần làm gia tăng sự nghi kỵ, đẩy Mỹ vào các phản ứng mà Bắc Kinh lại coi là mối đe dọa bổ sung. Trong khi đó, các chuyên gia tại Australia và châu Âu cảnh báo một cuộc chạy đua vũ trang ba bên, không có cơ chế giám sát và xác minh, sẽ mang tính bất ổn cao hơn nhiều so với thời Chiến tranh Lạnh.
Từ các hiệp định SALT những năm 1970, đến START sau Chiến tranh Lạnh, kiểm soát vũ khí hạt nhân Mỹ - Nga từng là nền tảng của ổn định chiến lược toàn cầu. Tuy nhiên, với việc các hiệp ước then chốt như ABM và INF lần lượt sụp đổ trong hai thập niên qua, New START đang đứng trước nguy cơ trở thành trụ cột cuối cùng bị tháo dỡ.
Trong bối cảnh thế giới đối mặt nhiều điểm nóng và cạnh tranh chiến lược gia tăng, việc không còn bất kỳ giới hạn pháp lý nào đối với kho vũ khí hạt nhân của các cường quốc được xem là một bước lùi lớn đối với an ninh toàn cầu, làm gia tăng rủi ro phổ biến hạt nhân và nguy cơ tính toán sai lầm trong khủng hoảng.
